बालेनको प्रश्न : नेपालीको दोहोरो चरित्र कि प्रणालीको असफलता ?

हालका सार्वजनिक अभिव्यक्तिहरूमा बालेन शाहले उठाउनुभएको “नेपालीको दोहोरो चरित्र” सम्बन्धी धारणा समकालीन नेपाली समाजको गहिरो आत्मसमीक्षा हो। “नियम नमाने पनि सिंगापुर चाहिने”, “फुटपाथ मिच्न पाइयोस् तर शहर सफा होस्”, “विद्यालयमा राजनीति पनि चाहिन्छ तर गुणस्तरीय शिक्षा पनि”, र “सुधार हुँदा विरोध, अनुशासन लागू हुँदा असन्तुष्टि” जस्ता भनाइहरूले नेपाली समाजको आकांक्षा र व्यवहारबीचको विरोधाभासलाई स्पष्ट रूपमा उजागर गरेका छन्।

“नियम नमाने पनि सिंगापुर चाहिने” प्रवृत्तिले हाम्रो विकासप्रतिको चाहना र त्यसका लागि आवश्यक अनुशासनबीचको ठूलो दूरी देखाउँछ। सिंगापुर आज विश्वकै व्यवस्थित, स्वच्छ र समृद्ध मुलुकमध्ये पर्छ। तर, यसको सफलताको आधार केवल आर्थिक नीति होइन, नागरिक अनुशासन, कडा कानुन कार्यान्वयन र सामूहिक जिम्मेवारी पनि हो। नेपालमा भने हामी त्यस्तै परिणाम चाहन्छौं, तर त्यसका लागि आवश्यक नियमपालन र आत्मअनुशासनलाई व्यवहारमा उतार्न अझै तयार देखिँदैनौं।

“फुटपाथ मिच्न पाइयोस् तर शहर सफा होस्” भन्ने मानसिकता अधिकार र कर्तव्यबीचको असन्तुलनको स्पष्ट उदाहरण हो। सार्वजनिक स्थानलाई व्यक्तिगत स्वार्थका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति एकातर्फ छ, अर्कोतर्फ त्यही स्थान सफा, व्यवस्थित र सुरक्षित रहोस् भन्ने अपेक्षा पनि छ। यसले सामूहिक हितभन्दा व्यक्तिगत सहजतालाई प्राथमिकता दिने सोच अझै बलियो रहेको देखाउँछ।

त्यसैगरी, “विद्यालयमा राजनीति पनि चाहिन्छ तर गुणस्तरीय शिक्षा पनि” भन्ने धारणा शिक्षा प्रणालीभित्रको गम्भीर द्वन्द्व हो। लोकतन्त्रमा राजनीतिक चेतना आवश्यक भए पनि शैक्षिक संस्थाहरू अत्यधिक राजनीतिक हस्तक्षेपको शिकार हुँदा शिक्षाको गुणस्तर कमजोर हुन्छ। जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता मुलुकहरूले शिक्षा प्रणालीलाई स्थिर, अनुशासित र प्रतिस्पर्धात्मक बनाएर दीर्घकालीन विकास हासिल गरेका छन्।

“सुधार हुँदा विरोध, अनुशासन लागू हुँदा असन्तुष्टि” भन्ने प्रवृत्तिले परिवर्तनप्रतिको हाम्रो मनोवैज्ञानिक प्रतिरोध झल्काउँछ। कुनै पनि सुधारले सुरुवाती चरणमा असहजता ल्याउँछ, तर दीर्घकालीन रूपमा त्यसले समाजलाई फाइदा पुर्‍याउँछ। रुवाण्डाले द्वन्द्वपछिको अवस्थामा कडा अनुशासन, सुशासन र भ्रष्टाचारविरुद्धको शून्य सहनशीलताबाट उल्लेखनीय प्रगति गरेको उदाहरण यहाँ सान्दर्भिक छ।

तर, यो अवस्थालाई केवल नागरिकको कमजोरीका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। राज्य र संस्थाहरूको भूमिकासमेत उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। नियम निष्पक्ष रूपमा लागू हुँदैनन्, शक्तिशाली व्यक्तिहरू दण्डबाट उम्कन्छन् भने सामान्य नागरिकमा पनि नियमप्रतिको विश्वास घट्छ। त्यसैले “दोहोरो चरित्र” सामाजिक मात्र होइन, संस्थागत चुनौती पनि हो।

नेपालका लागि अगाडि बढ्ने बाटो स्पष्ट छ, तर सजिलो छैन। नागरिक स्तरमा अनुशासन र जिम्मेवारीलाई दैनिक व्यवहारमा उतार्नुपर्छ। राज्यले निष्पक्ष, पारदर्शी र निरन्तर रूपमा कानुन लागू गर्नुपर्छ। शिक्षा प्रणालीलाई राजनीतिक हस्तक्षेपबाट जोगाउँदै गुणस्तरमा केन्द्रित गर्नुपर्छ। सुधार प्रक्रियालाई समावेशी बनाउँदै प्रभावित समूहलाई सहजीकरण गर्नुपर्छ।

अन्ततः, बालेन शाहले उठाउनुभएको प्रश्न केवल आलोचना होइन, आत्मपरिवर्तनको आह्वान हो। जबसम्म हाम्रो आकांक्षा र व्यवहारबीच सामञ्जस्य स्थापित हुँदैन, तबसम्म विकास केवल कल्पना मात्र रहन्छ। तर, यदि हामीले आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक स्वीकार गर्‍यौं भने यही समाजले उल्लेखनीय परिवर्तन सम्भव बनाउन सक्छ।

अन्तिम प्रश्न अझै उही छ-हामी परिवर्तनको कुरा मात्र गर्ने कि परिवर्तन आफैं बन्न तयार हुने ?