काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवाले लेखक तथा साहित्यकार श्रीराम श्रेष्ठद्वारा लिखित पुस्तक ‘खनियाबास विद्रोह’ लोकार्पण गर्नुभएको छ ।
बुधबार कांग्रेस केन्द्रीय कार्यालयमा आयोजित कार्यक्रममा उक्त पुस्तक सार्वजनिक गरिएको हो । नेपाली लेखक संघ नुवाकोटद्वारा प्रकाशित यो कृति तत्कालीन पश्चिम १ नम्बर क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने खनियाबासमा घटेको सत्य घटनामा आधारित अनुसन्धानात्मक पुस्तक हो ।
यो पुस्तक श्रेष्ठको २८ औं प्रकाशित कृति हो । नुवाकोटको विदुरमा वि.सं. २०३१ सालमा जन्मिएका श्रेष्ठका नियात्रा, जीवनी, कविता, समीक्षा, अनुसन्धान, जापानी र कोरियन साहित्यका विभिन्न विधामा आधारित दर्जनौं कृतिहरू प्रकाशित छन् । श्रेष्ठ नेपाली कांग्रेस नुवाकोटका जिल्ला सचिव समेत हुन् ।
खनियाबास विद्रोहको ऐतिहासिक महत्त्व के हो ?
खनियाबास विद्रोहको ऐतिहासिक महत्त्व नेपाली इतिहासको ग्रामीण राजनीतिक चेतना, राजनैतिक दमन, र जनअधिकारप्रति उठेको आवाजको प्रतीकका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ। यद्यपि यो विद्रोह सामान्यतः चर्चित आन्दोलनहरू जस्तै २००७ सालको क्रान्ति वा २०४६ सालको जनआन्दोलन जस्तो राष्ट्रिय स्तरमा प्रख्यात छैन, यसको स्थानीय र ऐतिहासिक सन्दर्भ निकै अर्थपूर्ण छ।
खनियाबास विद्रोहको ऐतिहासिक महत्त्वका मुख्य पक्षहरू:
१. राजनीतिक दमनविरुद्धको स्थानीय प्रतिरोध
खनियाबास विद्रोह तत्कालीन पञ्चायती व्यवस्थाको विरोधमा उभिएको ग्रामीण जनताको प्रतिरोध थियो। वि.सं. २०३० को दशकतिर, जब पञ्चायत सत्ताको विरोध गर्नु गैरकानुनी मानिन्थ्यो, त्यतिबेलै नुवाकोटको खनियाबासमा जनताले राजनीतिक उत्पीडनविरुद्ध आवाज उठाए।
२. संगठित ग्रामीण राजनीतिक चेतनाको अभिव्यक्ति
खनियाबास विद्रोह ग्रामीण भेगका जनतामा राजनीतिक चेतना फैलिँदै गएको प्रमाण हो। त्यो चेतना पार्टी प्रणाली प्रतिबन्धित रहेको बेलामा कांग्रेससमर्थकहरूद्वारा व्यक्त भएको थियो।
३. नेपाली कांग्रेसको भूमिगत संघर्षको दस्तावेज
यो विद्रोह नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ताहरूको भूमिगत संघर्ष र प्रतिबद्धताको ऐतिहासिक दस्तावेज पनि हो। यस घटनाले कांग्रेसको निरन्तर प्रतिरोध यात्रा र त्यसमा संलग्न कार्यकर्ताहरूको बलिदान झल्काउँछ।
४. राज्य र जनताको सम्बन्धबारे महत्वपूर्ण सन्देश
खनियाबासमा राज्यसत्ताले अपनाएको कठोर नीति र त्यसप्रतिको जनताको प्रतिक्रिया स्थानीय जनअधिकार, स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रप्रतिको आकांक्षालाई झल्काउने उदाहरण हो।
५. इतिहासको ओझेलमा परेको घटनाको दस्तावेजीकरण
‘खनियाबास विद्रोह’ पुस्तकले इतिहासमा ओझेलमा परेको एक महत्वपूर्ण घटनालाई पुनर्जीवित गरेको छ। यसले क्षेत्रीय इतिहासको अध्ययनमा सशक्त योगदान दिन्छ र स्थानीय आन्दोलनहरू राष्ट्रिय राजनीतिक चेतनाको निर्माणमा कसरी प्रभावकारी भए भन्ने विषयमा सन्देश दिन्छ।
निष्कर्ष:
खनियाबास विद्रोहले नेपालमा स्थानीय स्तरमा राजनीतिक चेतना कसरी फस्टायो, जनताले कसरी सत्ताविरुद्धको स्वर उठाए, र त्यसले लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई कसरी ऊर्जा दियो भन्ने ऐतिहासिक सन्दर्भ स्पष्ट पार्दछ। श्रीराम श्रेष्ठको पुस्तक यस विद्रोहलाई तथ्य, दस्तावेज र ऐतिहासिक प्रमाणहरूमार्फत उजागर गर्ने महत्वपूर्ण प्रयास हो।
