महोत्तरीका नाका : ‘रातमा गाईगोरू तस्करकाे साम्राज्य’, सुरक्षा निकाय रमिते ?

महोत्तरी । २०८३ वैशाख ६ गते आइतबार राति महोत्तरीका विभिन्न अनौपचारिक नाकाबाट ६ सयभन्दा बढी गाईगोरू भारततर्फ तस्करी गरिएको तथ्य बाहिरिएपछि सीमावर्ती सुरक्षा संयन्त्रको वास्तविक अनुहार फेरि एकपटक सार्वजनिक भएको छ।

यो घटना केवल तस्करी होइन-यो सीमा प्रशासनको असफलता, मिलेमतोको आशंका र राज्य संयन्त्रभित्रको ‘अदृश्य संरचना’ को संकेत हो। अब प्रश्न सीधा छ-यति ठूलो संख्यामा गाईगोरू कसरी गयो? कसले देखेन? वा कसले देखेर पनि नदेखेजस्तो गर्‍यो?

१. रातको ‘कन्भोय’ : संगठित अपरेसनको स्पष्ट संकेत

स्थानीय स्रोतका अनुसार राति ११ बजेदेखि बिहान ३ बजेसम्म निरन्तर रूपमा विभिन्न समूहमा गाईगोरू सीमा पार गराइएको थियो।

यो कुनै आकस्मिक गतिविधि थिएन। यो समय निर्धारण, रुट व्यवस्थापन र समन्वय सहितको अपरेसन थियो।

एक प्रत्यक्षदर्शी भन्छन्- “गाईगोरू समूह–समूहमा आउँथे, एकपछि अर्को। यस्तो लाग्थ्यो, जस्तो कुनै कन्भोय चलिरहेको हो।”

यसले देखाउँछ-तस्करी अब छिटफुट होइन, अर्ध–सैन्य शैलीको व्यवस्थापनमा पुगेको छ।

२. ‘रुट म्याप’ तयार : खुला सीमाको नियोजित दुरुपयोग

भंगहा, जलेश्वर आसपासका अनौपचारिक नाकाहरू लामो समयदेखि ‘लो–रिस्क रुट’ का रूपमा प्रयोग हुँदै आएका छन्।

तर पछिल्लो घटनाले देखाएको छ-अब तस्करहरूसँग केवल रुट मात्र होइन, पूरै ‘रुट म्याप’ तयार छ।

कुन ठाउँमा कति सुरक्षा हुन्छ, कुन समयमा गस्ती कमजोर हुन्छ, कहाँबाट सहज पार हुन्छ—यी सबै जानकारी बिना यस्तो अपरेसन सम्भव छैन।

यसले एउटा गम्भीर संकेत दिन्छ- तस्करहरू सीमा भन्दा पनि प्रणालीभित्र बढी जानकार छन्।

३. ‘सेटिङ’को सन्देह : निगरानी कि नियन्त्रित मौनता ?

सामान्य अवस्थामा दुई–चारवटा गाईगोरू लैजान खोज्दा नियन्त्रणमा लिइने अवस्था छ। तर सयौंको संख्यामा कसरी छुट्यो ?

यही प्रश्न अहिले स्थानीय स्तरमा सबैभन्दा चर्को छ। एक व्यापारी भन्छन्- “यो त स्पष्ट सेटिङ हो। यत्रो झुण्डलाई कसैले नदेख्ने भन्ने कुरा सम्भव छैन।”

यदि यो आरोप सत्य हो भने समस्या केवल तस्करी होइन, समस्या राज्य संयन्त्रभित्रको सहअस्तित्व (coexistence with crime) हो।

४. तस्करीको ‘चेन’ : गाउँदेखि सीमा, सीमादेखि बजारसम्म

गाईगोरू तस्करी कुनै एक तहको काम होइन।
यो बहु–स्तरीय सञ्जाल हो-

गाउँमा संकलक
स्थानीय दलाल
ढुवानीकर्ता
सीमा ‘म्यानेजर’
सुरक्षा सम्पर्क
भारततर्फको रिसिभिङ नेटवर्क

यी सबै तहबीच समन्वय बिना ६ सय गाईगोरू एकै रातमा पार गरिनु असम्भव छ।

यसले देखाउँछ- यो सानो अपराध होइन, यो संरचित ‘अवैध उद्योग’ हो।

५. करोडौंको कारोबार : ‘रात’मै घुम्ने कालो अर्थतन्त्र

एक गाईगोरूबाट हजारौं रुपैयाँ नाफा हुने अनुमान छ। ६ सयभन्दा बढी पशु तस्करी हुँदा एकै रातमा करोडौं रुपैयाँको कारोबार भएको हुन सक्छ।

यो पैसा केवल तस्करको खल्तीमा जाँदैन- यो सञ्जालमा बाँडिन्छ, प्रणालीभित्र पस्छ, प्रभाव किन्छ।

यही कारणले तस्करी रोक्न गाह्रो हुन्छ- किनकि यो अब अर्थतन्त्रसँग जोडिएको अपराध भइसकेको छ।

६. कानून बनाम व्यवहार : राष्ट्रिय जनावर कागजमै सीमित

नेपालमा गाई राष्ट्रिय जनावर हो। हत्या र तस्करी कानुनी रूपमा प्रतिबन्धित छ।

तर व्यवहारमा-गाईगोरू सीमा पार हुँदैछन्,तस्करहरू सक्रिय छन्, सञ्जाल बलियो हुँदैछ।

यसले देखाउँछ-कानुन कडा छ, तर कार्यान्वयन कमजोर मात्र होइन, कतै–कतै निष्क्रिय छ।

एक पूर्व सुरक्षा अधिकारी भन्छन्- “समातिने केसहरू सिस्टम बाहिरका हुन्छन्, मुख्य तस्करी सुरक्षित पास हुन्छ।”

७. मौन स्थानीय सरकार : डर, दबाब कि सहमति ?

स्थानीय तहसँग निगरानी बढाउने, सूचना संकलन गर्ने र जनचेतना बढाउने अधिकार छ।
तर व्यवहारमा उनीहरू मौन छन्।

किन ?

तस्करको दबाब ?
राजनीतिक संरक्षण ?
वा स्वयं संलग्नता ?

स्थानीय जनप्रतिनिधिहरू बोल्न नचाहनु आफैंमा एउटा संकेत हो-समस्या देखिएको भन्दा गहिरो छ।

निष्कर्ष : सीमा केवल रेखा होइन, इच्छाशक्ति पनि हो

महोत्तरीको यो घटना एउटा जिल्लाको समाचार होइन—
यो राज्य संयन्त्रको परीक्षण हो।

६ सय गाईगोरू एकै रातमा सीमा पार हुनु भनेको-
या त राज्य कमजोर छ,
या त राज्यभित्रै कमजोरीको संरक्षण छ।

अब प्रश्न तस्करीको होइन—
प्रश्न हो जिम्मेवारीको।

यदि यो घटनामा निष्पक्ष छानबिन भएन भने,
भोलि यही नाकाबाट गाईगोरू मात्र होइन—
अझ खतरनाक अवैध कारोबार पनि निर्बाध रूपमा बग्नेछ।

महोत्तरीले अहिले एउटा प्रश्न सोधिरहेको छ—
“सीमा कसको नियन्त्रणमा छ—राज्यको, कि सञ्जालको