पृथ्वी राजमार्ग र बुटवल नारायणघाट लगायतको सडक चौडा बनाउने काम कछुवाको गतिमा रहेकाे छ । राजमार्गको ८० किलोमिटर आँबुखैरेनी-पोखरा खण्डलाई चार लेनमा फराकिलो बनाउने काम भैरहेको भए पनि महामारी र स्थलगत क्लियरिङमा भएको ढिलाइले काममा बाधा पुगेको छ ।
ठेक्काको सर्तअनुसार २०२४ को मध्यमा काम सम्पन्न हुने अपेक्षा गरिएको थियो तर दुई वर्षमा १० प्रतिशत मात्रै सडक चौडा गर्ने काम सकिएपछि यो समयावधि भित्र काम सम्पन्न हुने सम्भावना न्यून छ ।
यसैगरि, पूर्व-पश्चिम राजमार्गको बुटवल-नारायणघाट खण्डको चौडा बनाउने काम सुस्त गतिमा अघि बढेको छ । तीन वर्षमा काम सम्पन्न गर्ने योजनासहित करिब पाच वर्षअघि सुरु गरिएको सडक विस्तारको आयोजना हो । बुटवल-नारायणघाट सडक आयोजनाका अधिकारीहरुका अनुसार अहिलेसम्म करिब ३५ प्रतिशत काम मात्रै सकिएको कुरा केही अगाडि सर्वजनिक भएको छ ।
तत्कालीन सम्झौता अनुसार, सडक विभागले सन् २०१९ फेब्रुअरीमा चाइना स्टेट कन्स्ट्रक्सन इन्जिनियरिङ कर्पोरेशनसँग सडक आयोजना कार्यान्वयन गर्न सम्झौता गरेको थियो । आयोजना सम्झौताअनुसार हालको दुई लेनको सडकलाई बजार क्षेत्रमा ६ लेन, वन क्षेत्रमा चार लेन र दाउन्ने पहाडी क्षेत्रमा तीन लेनमा विस्तार गर्नुपर्ने उल्लेख थियो । ठेकेदारले नारायणघाट-बुटवल सडकलाई ४८ किलोमिटर दाउन्ने-गैँडाकोट खण्ड र ६६ किमी दाउन्ने-बुटवल खण्ड गरी दुई खण्डमा विभाजन गरेको देखिन्छ ।
पूर्व-पश्चिम राजमार्ग अन्तर्गत पर्ने बुटवल-नारायणघाट सडक विस्तारको काम एशियाली विकास बैंकको रु १७ अर्ब ऋण सहयोगमा शुरु भएको हो । आयोजनाको म्याद नाघ्ने, म्याद थप्ने काम गर्नु बाहेक काम समय मै सम्पन्न हुन सकेन I ढिलो विस्तारको कामले व्यस्त सडक खण्डमा सवारी आवागमनमा बाधा पुगेको र यात्रुले सास्ती खेपिरहनु परेकाे छ ।
गाडी र यात्रुले अति नै सास्ती भोग्नु परेको छ I भौतिक मन्तीरि पनि स्थलमा गइ निर्देशन समेत दिइसकेको अवस्था छ I नेपाली सहनशील भएको कारण कुनै विरोध भएको पनि देखिदैन I विगतमा सडकमा आएर गाडी कुर्दा दिनभर गाडी नआए पछि भोलि त आउला भनि फर्किने नेपाली संस्कार थियो I यो कुरा मलाई भारतको दिल्ली स्कुल अफ इकोनोमिक्समा त्यहाँका प्राध्यापकका पिता भारतीय सहयोग निगम (आईसीएम) अन्तर्गत यहाँ कामको सिलसिलामा आउदाको घटना सुनाएका थिए I
सडक आयोजनाले पुल निर्माण र सडक फराकिलो कामका लागि विभिन्न स्थानमा सवारी आवागमन डाइभर्ट गरेकोले घण्टौंसम्म ट्राफिक जाम हुने गरेको छ । मुख्यतया सडक चौडा गर्ने कामका कारण सडकमा धेरै खाल्डाखुल्डी हुँदा बुटवल-नारायणघाट सडक दुर्घटनाको जोखिममा परेको छ । दौउन्ने-बुटवल खण्डमा नौ ठूला र २१ साना पुल निर्माण गर्नुपर्नेछ भने दाउन्ने-गैँडाकोट खण्डमा १२ वटा ठूलासहित ४४ वटा पुल निर्माण गर्नुपर्ने भएको छ । अधिकांश पुलको काम आंशिक पूरा भएको आभाष हुन्छ ।
पृथ्वी राजमार्गको सडक चौडा बनाउने काम कछुवाको गतिमा
पृथ्वी राजमार्गको आबुखैरेनी-पोखरा खण्डलाई चार लेनमा विस्तार गर्न तनहुँ जिल्लाको पहाड समतल गर्दै उत्खनन् जमानामा नै भयो I यसो हेर्दा हेभी सामान बिक्रीको लागि मात्र त्यो सडक बिगारिएको हो कि ? नभए त एक वा १० किलोमिटर बनाउने त्यो तयार भए पछि फ्री अर्को सडक बनाउदा यात्रा गर्ने यात्रुलाई फाईदा हुने थियो I
पृथ्वी राजमार्गको आँबु खैरेनी-पोखरा खण्डलाई चार लेनमा विस्तार गर्ने काम रहस्यमय रूपमा सुस्तगतिमा भइरहेको छ । अहिले त्यहाँ हेर्दा १० औं हजार श्रमिक दिन रात काम गरेको देखिनु पर्नेमा हेभी सामानको मूल्य ह्रास ५ वर्षमा कट्टी गर्नुपर्ने र त्यसको अनुकूलतमा र अत्यधिक काम भएको अनुभूति नभै त्यो व्यवसायीलाई पोषाउने काम मात्र भएको हो कि भनि जनामानसमा चर्चा गरेको सुनिन्छ I
गत वर्षदेखि काम सुरु भए पनि अपेक्षित प्रगति हुन सकेको छैन । ८० किलोमिटर खण्डमा पूर्वतर्फ आँबुखैरेनी-जमुने (४१ किमी) र पश्चिम भागमा जमुने-पोखरा (३९ किमी) गरी दुई भागमा विभाजन गरी सडक विस्तारको काम भइरहेको छ ।
करिब रु. ६ अर्ब २१ करोडको लागतमा पूर्वी भागको निर्माणको ठेक्का चिनियाँ कम्युनिकेशन कन्स्ट्रक्सन कम्पनीलाई र रु. सात अर्ब ४ करोडको लागतमा अर्को चिनियाँ कम्पनी यानहुई काइयुन हाइवे एन्ड ब्रिज कन्स्ट्रक्सनलाई दिइएको छ ।
गण्डकी प्रदेशको “लाइफलाइन” पृथ्वी राजमार्गको महत्वपूर्ण खण्ड मुग्लिन-पोखरा सडकखण्ड ८८ किलोमिटर छ जसमध्ये आबुखैरेनी-पोखरा खण्डले ८० किलोमिटर ओगटेको छ ।
पश्चिमाञ्चलमा एक वर्षमा ६ प्रतिशत काम सम्पन्न गर्ने भनिए पनि वास्तविक प्रगति एक प्रतिशतको हाराहारीमा भएको सडक फराकिलो आयोजनाको पश्चिम भागका भएको थियो । २०७९ जेठमा ठेक्का सम्झौता भए पनि भदौ मसान्तबाट मात्रै काम सुरु भएको स्मरणीय छ ।
विगतमा काम सुरु भएलगत्तै चाडपर्वको मौसम भएकाले कामदारलाई परिचालन हुन सकेन । साथै, कोभिड महामारीका कारण चीनबाट उपकरण र कामदारहरू साइटमा ल्याउन सकेनन् । अहिले वर्षायामले काममा बाधा पुगेको छ I चीनमा रातारात सडक तयार हुन्छन् अनि तिनै चिनिया नेपालमा काम गर्दा वर्षाैं वर्ष किन लगाउछन् ? बहानाबाजी अनेक हुन सक्दछन तर त्यसो गर्नु भएन ।
आर्थिक वर्ष सन् २०२८-२९ मा स्तरोन्नति र फराकिलो कार्य सम्पन्न गर्ने समयसीमा तोकिएको छ । निर्माण पछि पश्चिमतर्फ १२ वटा पुल निर्माण हुनेछन् । विभिन्न अवरोधका कारण सडक विस्तारको काममा ढिलाइ भएको सडक आयोजनाको दावी छ । खानेपानी आयोजनाको पाइप र अन्य संरचना सार्न ढिलाइ र सडक छेउका रुख काट्दा काम प्रभावित भएको दावी गरिन्छ । प्रश्न उठ्छ, साइट क्लियर नभइ किन ठेक्का गरियाे ?
पृथ्वी राजमार्गको यो भाग गण्डकी प्रदेशको लाइफलाइनका रुपमा रहेको छ I आयोजना समयमै सम्पन्न गर्न सरकार हरसम्भव सहयोग गर्न तयार रहेको भनिन्छ तर कामै हुँदैन, रहस्य यसैमा छ । निरीक्षणपछि पश्चिम खण्ड (पोखरा-जमुने)को प्रगति पछाडि परेको पाइन्छ । आयोजनालाई तीव्रता दिन मन्त्रालयले सक्दो प्रयास गर्ने भनिन्छ ।
ठेक्काको सर्तअनुसार २०२४ को मध्यमा काम सम्पन्न हुने अपेक्षा गरिएको थियो तर दुई वर्षमा १० प्रतिशत मात्रै सडक चौडा गर्ने काम सकिएपछि यो समयावधि भित्र काम सम्पन्न हुने सम्भावना न्यून छ ।
पछिल्लो समय पोखरामा भएको विमान दुर्घटनाले पर्यटन उद्योगमा असर परेको छ I व्यवसायीले हवाई र स्थल यात्रामा चयन दिनु पर्ने छ । पोखरा–आबुखैरेनी सडक विस्तार भए पनि जथाभावी भत्काइएका कारण पोखरा घुम्न आउने पर्यटकको सङ्ख्यामा उल्लेख्य ह्रास आएको छ । सडक विस्तारको सुस्तगति र यसले यात्रामा पर्न सक्ने चुनौतीबारे पनि सर्ब साधारण र पर्यटन व्यवसायीले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।
राजमार्ग विस्तार हुनुअघि पोखरा-मुग्लिन सडकको ९० किलोमिटर सडक पार गर्न तीन घण्टाको यात्रा थियो भने निजी सवारीसाधनमा साँढे दुई घण्टा लाग्ने गरेको थियो । तर, दुई सय किलोमिटर लामो पोखरा-काठमाडौं सडक पाँच घण्टामा पुरा हुने भए पनि अहिले पोखरा-मुग्लिन खण्ड मात्र पार गर्न कम्तिमा ९ घण्टा र काठमाडौँ पुग्न कम्तीमा १०-१२ घण्टा लाग्छ ।
एशियाली विकास बैंक (एडिबी)को सहुलियतपूर्ण ब्याज ऋण सहयोगमा पोखरा-आबुखैरेनी सडकको ठूलो रुपान्तरण हुने अपेक्षा रहेको थियो । यसअघि दुई लेनको सडक विस्तार गरी चार लेनको राजमार्गमा स्तरोन्नति गरिएको छ । यो बृहत् सडक विस्तार आयोजनामा १३ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँ लगानी छ ।
हाल निर्माणको चरणमा रहेको दायाँ र बायाँ नाला र बीचमा तीन मिटर चौडा डिभाइडर पनि निर्माण गरिने परियोजनामा उल्लेख छ । डिभाइडर पनि सुशोभित गरिनेछ। आबुखैरेनी-जमुने खण्डमा चार ठूला र १४ साना पुल निर्माण हुनेछन् । यो बजेटभित्रै पुलको आकार पनि विस्तार गरिने सम्भाबनो रहेको छ ।
ती पुलहरू पनि सडकको आकार जत्तिकै चौडा हुनेछन्। ‘सडक फराकिलो गरेर मात्र पुग्दैन, सोही अनुसार पुल पनि बनाउनुपर्छ । त्यसैले सडकका सबै खण्डहरू सम्पन्न हुनेछन् । विजयपुर, कोत्रे, कुम्ले र म्याग्देका पुल ठूला छन् । अन्य साना पुलहरू पनि छन्।
किन समयमा सडक निर्माण सम्पन्न हुदैनन् ? निर्माण कम्पनीसँग नगद प्रवाहको समस्या छ र विद्यमान परियोजनाहरू पूरा गर्न नयाँ परियोजनाहरूबाट ऋण लिइरहेका हुन्छन ।
सामान्यतया खराब बिडिङ, खराब नगद व्यवस्थापन, ओभरहेड कभर गर्न अपर्याप्त मापनको कारण पनि समस्या उत्पन्न हुने गर्दछ । माथिको सम्बन्धमा, तर कम्पनीले मूल्यमा वार्तालाप गर्छ र त्यसपछि राम्रो नाफा उत्पन्न गर्ने केही थप आकर्षक अनुबंधहरू पाउँछ। त्यसैले उनीहरूले पहिलो प्रोजेक्टलाई “ब्याक बर्नर”मा राख्छन् र अरू काम नभएको बेलामा काम गर्छन्।
अस्पष्ट हुन सक्ने “बिल्डिङ कोड”को व्याख्याहरू पूरा गर्नको लागि काम पुन: गर्नु वा थप अनियोजित काम गर्नु पनि समस्या को कारण हुन सक्दछ । समयमै देखाउन वा डेलिभर गर्न आपूर्तिकर्ता वा उप-ठेकेदारको असक्षमता, अप्रत्याशित परिस्थितिहरू निम्त्याउन सक्दछन।
श्रम समस्याहरूमा -अनुपस्थिति, काम गर्न अयोग्य, हडताल, अल्छी, लापरवाही आदि देखाउने प्रमुख कारण हुन सक्दछन। ढिलो डेलिभरीको लागि कुनै सम्झौता दण्ड नहुनु , सुसज्जित कामदारहरूको अभाव, कहिलेकाहीँ कामदारहरूले काम गर्नको लागि इष्टतम उपकरणहरू भन्दा कम देखाउँछन्।
उपकरण ब्रेकडाउन हुने, अनिर्णयकारी ग्राहकहरू, सामान्यतया खेर गएको कामको परिणाम र अर्डरहरू परिवर्तन हुने व्यापक सम्भावना रहन्छ । परिस्थितिको लागि अनुपयुक्त सामग्रीहरू चयन गरियो। खराब गुणस्तर नियन्त्रण, त्यसैले दोषहरू बिस्तारै ढाक्न नसकिने ठाउँसम्म पुग्छन् ।
कसैले ठ्याक्कै कहिले भविष्यवाणी गर्न सक्दैन तर एक वा दुई दशक भित्रमा ठूलो परिवर्तन सम्भव छ। तर यो कसले र कसरी गर्ने ? पहिलो शर्त दूरदर्शी नेतृत्व हो। राजनीति देशको मुख्य आधार वा मेरुदण्ड हो। राजनीति स्वाभाविक रूपमा फोहोर र खराब छ। तर, एकदमै नराम्रो भयो भने नेपालको जस्तो अवस्था छ ।
वास्तविक राजनीतिक स्थायित्व ल्याउनु उपर्युक्त दूरदर्शी नेतृत्वको प्रमुख कर्तव्य हो । अराजकता भएको घरले काम गर्न सक्दैन। अहिले हामीकहाँ रहेका यस्ता आशाहीन राजनीतिज्ञहरूलाई हेर्दा दूरदर्शी नेतृत्वको उदय हुने सम्भावना छ ? कसलाई थाँहा छ ? यदि युगान्डा र इथियोपिया हाम्रो भन्दा खराब राजनीतिक अवस्थाबाट बाहिर आउन सक्छन्, आशा छ।
ती देशहरूमा नेताहरू कसैले निर्यात गरेनन्। तिनीहरू भन्छन्, यदि इच्छा छ भने, त्यहाँ बाटो छ, र यो उखान एकदम सत्य छ। सन् १९५० को दशकमा नेपाल, सिंगापुर र दक्षिण कोरिया आर्थिक रूपमा एउटै तहमा थिए । तिनीहरू अहिले कहाँ छन् र हामीलाई के भयो।
जब तिनीहरूले नेताहरू पाए; पार्क चुंग हे र ली क्वान यू, हामीले केही गरेनौं कि । एक अपवाद बीपी कोइराला थिए। उहाँ एक सच्चा देशभक्त हुनुहुन्थ्यो र उहाँसँग नेपालका लागि योजनाहरू थिए। तर, उनले आफ्नो विचारलाई व्यवहारमा उतार्न सकेनन् । उनको जीवन लोकतन्त्रका लागि लड्दै बित्यो । तर पनि नेपालमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापित भएको हेर्न उनी बाँचेका छैनन् । दोस्रो, यो दूरदर्शी नेतृत्वले आर्थिक सुधारका लागि बृहत् योजनाहरू ल्याउनुपर्छ ।
व्यवसाय सञ्चालन गर्न वा कलकारखाना/उद्योग खोल्नका लागि लगानीका लागि सटीक वातावरण बनाउनु पर्दछ । विदेशीहरू लगानी गर्न इच्छुक छन् तर उनीहरूको लगानीको लागि फिर्ताको न्यूनतम ग्यारेन्टी बिना।
एसियाका दुई आर्थिक पावरहाउस हाम्रा छिमेकी हुन् । त्यसैले लगानीकर्ताको अभाव हुनुहुँदैन । राष्ट्र-राज्यले कच्चा पदार्थ वा अदक्ष श्रम आउटसोर्सिङ गरेर होइन उत्पादन/उपभोग्य वस्तु बनाएर आफ्नो पैसा कमाउँछ।
पर्यटनले मात्र हामीलाई धनी बनाउँदैन । सेशेल्स र माल्दिभ्स बाहेक कुनै पनि देशले पर्यटनबाट पर्याप्त पैसा कमाउँछ। महत्वको घट्दो क्रममा हाम्रा प्रमुख स्रोतहरू हुन्; (युवा जमिन पानी जङ्गल प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कंगो एक धेरै स्रोत धनी देश हो। दुर्भाग्यवश, यो संसारको सबैभन्दा गरिब देशहरू मध्ये एक हो। स्रोतसाधन आफैं केही होइनन् । स्रोतहरूलाई मूल्यवान उत्पादनहरू/सामानहरूमा परिणत गर्न हामीलाई सक्षम/दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ। त्यसैले शिक्षामा एकै साथ लगानी आवश्यक छ।
इजरायल नामक देशबाट एउटा मात्र नदी (जोर्डन) बग्छ र त्यो समुद्रसम्म पुग्दैन। यद्यपि, तिनीहरू एक प्रमुख कृषि निर्यातक हुन्। उनीहरूले हामीलाई कृषिमा छात्रवृत्ति पनि दिन्छन्। हामीसँग ६,००० साना र ठूला नदीहरू छन् र १६.४३ प्रतिशत खेतीयोग्य जमिन छ।
इजरायल धेरै हदसम्म मरुभूमि हो, र लगभग २०,००० वर्ग फुट छ। येसरिनै चल्छ वा चल्ता है” मनोवृत्ति त्यागौं। अती भैसक्यो अब चल्दैन । हाम्रो आराम, आराम (इमानदारीपूर्वक अल्छी बोल्ने) तरिकाले अब काम गर्न सक्दैन। विदेश गएका/बस्दै आएका सबैलाई थाहा छ कि कति मिहिनेत गर्नु पर्छ केवल आफ्नो जीवन पूरा गर्न। धनी बन्न धेरै गाह्रो छ।
त्यसैले दूरदर्शी नेतृत्वलाई पनि बिर्सौं, विदेशी लगानी वा सहायतालाई बिर्सौं। र हामी अहिले जे गरिरहेका छौं त्यसमा साँच्चै कडा र इमान्दारीपूर्वक काम गर्न सुरु गर्नुहोस्। अनि मात्र वास्तविक परिवर्तन प्रकट हुनेछ। विकास हुनेछ । हामी जति मेहनत गर्छौं, छिटो विकास हुन्छ।
समग्रमा, विगतमा पृथ्वी राजमार्ग बनाउदाको चिनिया साख न चक्रपथमा देखियो न बुटवल र पोखराको बाटोमा I जनताको मन जित्न नेपाल र चीन सरकार गम्भीर हुन्नै पर्छ होला कि ?
