उपलब्ध सूचना, जानकारी र सामग्रीको आधारमा, अध्यात्म भनेको आफूभित्रको चेतन तत्वलाई जान्नु, सोच्नु र अनुभव गर्नु हो–अर्थात् आत्म–जागरूक हुनु वा आफ्नै वास्तविक अस्तित्वको बोध गर्नु । श्रीमद्भगवद्गीताको आठौँ अध्यायमा पनि ‘आफ्नो वास्तविक रूप, अर्थात् आत्मालाई अध्यात्म भनिन्छ’ भनेर उल्लेख छ–‘परमम् स्ववो अध्यात्मा मुच्यते ।’
सबैलाई थाहा छ–आत्मा, परमात्माको अंश हो । जब यस सम्बन्धमा शंका वा अविश्वास उत्पन्न हुन्छ, त्यतिबेला हामी उहाँबाट टाढा पर्छौं र संसारिक सफलता खोज्ने व्यर्थ प्रयासमा लाग्छौं, जसको परिणाम प्रायः नकारात्मक हुन्छ ।
यो कुरा सोच्न लायक छ–यदि माटोको भाँडाले माटोबाट अलग पहिचान बनाउन खोज्यो भने के सम्भव हुन्छ ?
अध्यात्म संस्कृत शब्द हो, जसको अर्थ “आत्मा” वा “आत्मासँग सम्बन्धित” हो । यो धार्मिक र आध्यात्मिक अनुभव, सिद्धान्त र अभ्याससँग सम्बन्धित विषय हो । यसले व्यक्तिले आफ्नो आत्मा, ब्रम्ह वा ईश्वरसँगको घनिष्ठ सम्बन्धलाई बुझ्ने र अनुभव गर्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ ।
अध्यात्मलाई हिन्दू, बौद्ध, जैन, योग र वेदान्तलगायतका धेरै धार्मिक–दार्शनिक परम्पराहरूमा विभिन्न तरिकाले व्याख्या गरिएको छ । यसको मुख्य उद्देश्य ध्यान, साधना र आत्म–अनुशासनद्वारा आत्मासँग एकता कायम राख्नु हो ।
अध्यात्मका लाभहरू
अध्यात्म मानिसका लागि जीवनको उद्देश्य बुझ्ने, आत्म–परिचय पाउने, मानसिक शान्ति र आन्तरिक शक्ति बढाउने माध्यम बन्न सक्छ । ध्यान, प्राणायाम र अन्य साधनाले मानसिक सन्तुलन, आत्म–संयम र गहिरो शान्तिको अनुभव दिलाउन सक्छ । तर, यसका प्रभावहरू व्यक्तिको विश्वास, अनुभव र अभ्यासको स्तरअनुसार फरक–फरक हुन सक्छन् ।
भगवानको असीम प्रेमको एक थोपा हामी प्रत्येकमा छ, जसले हामीलाई उहाँसँग एकाकार बनाउँछ । तर समयसँगै यो अनुभूति हराउँछ, र हामी क्षणिक खुशीका लागि सांसारिक बन्धनमा रमाउन खोज्छौं । शरीर स्वयं पनि हाम्रो दासत्वको कारण बन्छ ।
हाम्रो इन्द्रियहरूले हामीलाई आत्माबाट अलग गर्छन्, र हामीलाई थाहा पनि हुँदैन । सत्य बुझ्दा जीवनको अन्त्य नजिक पुगिसकेको हुन्छ र पश्चात्ताप मात्र बाँकी रहन्छ । यदि यस अवस्थाको ज्ञान पहिले नै प्राप्त भयो भने, हामी जीवनमा पूर्ण र स्थायी खुशी अनुभव गर्न सक्छौं, र यसले यो संसार र अर्को दुवै सुधार्न सक्छ ।
गीतामा उल्लिखित दृष्टिकोण
गीताको आठौँ अध्याय, श्लोक ८ मा भनिएको छ—
यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तम् एवैत कौन्तेय सदा तद्भाव भावितः।।
अर्थात्–“हे कुन्तीपुत्र अर्जुन ! मानिसले मृत्युको समयमा जुनसुकै भाव सम्झन्छ, उसले त्यही प्राप्त गर्छ, किनभने ऊ सधैं त्यही भावनामा लीन हुन्छ ।’’
एक सन्तका अनुसार, बिहान आँखा खोल्नु अघि क्षणभर आँखा बन्द गरेर सोच्नुपर्छ–जब चेतना पहिलोपटक जाग्छ, हामी कसलाई सम्झन्छौं ? मृत्युको बेला पनि यही कुरा हुनेछ । त्यसैले, भगवानलाई नै स्मरण गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ ।
यदि मृत्यु अचेत अवस्थामा आयो भने पनि, दैनिक गरिएको सानो आध्यात्मिक प्रयास भगवानलाई प्रिय हुन्छ, र उहाँको कृपाबाट मुक्ति मिल्न सक्छ ।
अध्यात्म र संसार
अध्यात्म शाब्दिक रूपमा “आत्माको अध्ययन” हो, जसमा जीवनको अर्थ, उद्देश्य र ब्रम्हमाण्डको स्वरूपबारे चिन्तन हुन्छ । यो धर्म, दर्शन, योग, ध्यान वा प्रकृतिसँगको घनिष्ठ सम्बन्धका रूपमा प्रकट हुन्छ ।
संसारमा जस्तै, आध्यात्मिक यात्रामा पनि दबाब, संघर्ष र कठोर साधना आवश्यक हुन्छ । फरक यति मात्र हो कि बाहिरी संसारमा प्रतिस्पर्धा अरूसँग हुन्छ भने, आध्यात्मिक संसारमा प्रतिस्पर्धा आफ्नै कमजोरी र अज्ञानतासँग हुन्छ । आध्यात्मिक सफलताका लागि बुद्धि मात्र होइन, अन्तर्दृष्टि, आत्म–निरीक्षण, सत्यप्रति समर्पण, र गहिरो बोध आवश्यक हुन्छ ।
गौतम बुद्धको दृष्टान्त
एक चेलाले गाउँमा गएर ज्ञान फैलाउने अनुमति माग्दा, गौतम बुद्धले सोध्नुभयो—
“यदि तिमीलाई गाली गरे भने ?’’
चेलाले उत्तर दिए–“कुटेनन्, गाली मात्र गरे, त्यसका लागि धन्यवाद दिन्छु ।’’
“कुटे भने ?’’
“मार्न सक्थे, तर मारेनन्, त्यसका लागि धन्य हुनेछु ।’’
“मारे भने ?’’
“जीवनका सम्भावित दुःखबाट चाँडै मुक्त भएँ भनेर आभारी हुनेछु ।’’
यो सहनशीलताको गहिरो दृष्टान्त हो, जसबाट बोध हुन्छ–आध्यात्मिक उन्नतिका लागि धैर्य र कृतज्ञता अनिवार्य छन् ।
धर्म र अध्यात्मको भिन्नता
धर्म भनेको न्याय र इमानदारीसँग सम्बन्धित आचरण हो–जसमा आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नु नै धर्म हो । अध्यात्म भने आत्मा र परमात्माको सम्बन्ध बुझ्ने तथा चेतनाको विस्तार गर्ने विद्या हो ।
अध्यात्म हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा, ऋषिमुनिको चिन्तनको निचोड, र उपनिषद्को दिव्य प्रसाद हो । यसले आत्मा, परमात्मा, जीव, माया, जन्म–मृत्यु, पुनर्जन्म र ब्रम्हमाण्डको रहस्यबारे जिज्ञासा समाधान गर्ने मार्ग प्रदान गर्छ ।
नेपालः एक आध्यात्मिक भूमि
नेपाल हिमालयको काखमा रहेको, वैदिक ऋषिमुनिको तपोभूमि र बौद्ध दर्शनको जन्मस्थल हो । यहाँ लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथजस्ता स्थलहरूले आध्यात्मिक महत्त्व उजागर गर्छन् ।
दशैं, तिहार, तीज, छठ, ल्होसार, योमरी पूर्णिमा जस्ता चाडपर्वहरूले जीवनमा संयम, नियम र समर्पणको भाव भर्ने गर्छन् ।
अनादिकालदेखि यहाँ ध्यान, योग र साधनाद्वारा आत्म–परिचय र चेतनाको उन्नतिको अभ्यास हुँदै आएको छ, जसले नेपाललाई विश्वको एक प्रमुख आध्यात्मिक गन्तव्य बनाएको छ ।
अध्यात्मलाई जीवनमा समावेश गर्ने उपायहरू
प्रार्थना र ध्यान—आन्तरिक शान्ति र एकाग्रता बढाउँछ ।
प्रकृतिसँग सम्बन्ध–प्रकृतिमा समय बिताउने, सेवा र परोपकारमा संलग्न हुने ।
आध्यात्मिक गुरु वा मार्गदर्शक—सही दिशा र प्रेरणा प्रदान गर्ने ।
स्व–अनुशासन—दैनिक साधना, सत्यवादिता र आत्म–निरीक्षण ।
अन्ततः, अध्यात्म व्यक्तिगत यात्रा हो—यसमा सही वा गलत भन्ने निश्चित सूत्र हुँदैन । तर निरन्तर अभ्यास, सत्यप्रेम, र भगवानप्रति श्रद्धा नै यसको मूल आधार हो । आफ्नो वरपरको संसारसँग जोडिन्छः
प्रकृतिमा समय बिताउने, अरूलाई मद्दत गर्नु वा महत्त्वपूर्ण परोपकारी संस्थामा योगदान गर्नुपर्ने हुन्छ । यी सबै गतिविधिहरूले ब्रम्हमाण्डसँगको सम्बन्धलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्न सक्छन् ।
आफ्नो आध्यात्मिक गुरु वा शिक्षक खोज्नुः
यदि आध्यात्मिकताको बारेमा थप जान्न इच्छुक हुनुहुन्छ भने, आध्यात्मिक गुरु वा शिक्षकबाट सल्लाह लिनु राम्रो विचार हुन सक्छ । तिनीहरूले आध्यात्मिक विकासमा मार्गदर्शन र समर्थन प्रदान गर्न सक्छन् । आध्यात्मिकता एक व्यक्तिगत यात्रा हो । कुनै सही वा गलत तरिका हुँदैन । आफूलाई उपयुक्त हुने विधि फेला पार्न विभिन्न चीजहरू प्रयोग गर्न र प्रयास गर्न डराउनु पर्दैन । (साँघु साप्ताहिक, २०८२ भदौ २)
प्रतिकृया दिनुहोस