धनगढी । सीमामा राज्यको उपस्थिति कमजोर हुँदा के हुन्छ भन्ने अर्को भयावह संकेत कैलालीको खक्रौलाबाट आएको छ। वीरगञ्जमा तस्कर समूहले सशस्त्र प्रहरी बलमाथि आक्रमण गरेको घटना सेलाउन नपाउँदै, कैलालीको सीमावर्ती क्षेत्र खक्रौलामा सशस्त्र प्रहरीको बोर्डर आउट पोस्ट (बीओपी) भित्रै पसेर डीएसपीमाथि हातपात गरिएको घटनाले सीमासुरक्षाको वास्तविक अवस्था नांगिएको छ।
यो केवल एउटा सामान्य झडप होइन। यो घटना सीमाक्षेत्रमा राज्यको प्रभाव खुम्चिँदै गएको, तस्करीको जालो बलियो बन्दै गएको, र सुरक्षाकर्मी तथा स्थानीय व्यवसायिक समूहबीचको अविश्वास खतरनाक तहमा पुगेको संकेत हो। खक्रौलामा देखिएको तनावले अब प्रश्न उठाएको छ-सीमामा कानून चलिरहेको छ कि समूहगत दबाब ?
घटनामा संलग्न रहेको आरोपमा टीकापुर नगरपालिका–९ का ४० वर्षीय रामबहादुर साउद पक्राउ परेका छन् । सशस्त्र प्रहरीका डीएसपी प्रदीप पौडेलले दिएको जाहेरीका आधारमा उनलाई नियन्त्रणमा लिइएको हो। कैलालीका निमित्त प्रमुख प्रहरी डीएसपी योगेन्द्र तिमिल्सिनाका अनुसार इलाका प्रहरी कार्यालय टीकापुरले उनलाई पक्राउ गरी अनुसन्धान अघि बढाएको छ।
प्रहरीले उनीमाथि ‘अपराधिक उपद्रव’ मुद्दा दर्ता गरेको छ। तर, यो घटना केवल एक व्यक्तिको आवेगको परिणाम होइन। जाहेरीमा थप पाँच जनाको नाम किटानी गरिएको छ-नयन साउद, सर्पराज साउद, सुरेश खड्का, रमेश खड्का र भारतको लखिमपुरखिरीका रशिद आलिखान। उनीहरू हाल फरार छन् र खोजी भइरहेको बताइएको छ।
विवादको जरो: जफत सामान, बिलबिजक र बढ्दो शंका
घटनाको पृष्ठभूमि झन् संवेदनशील छ। २०८२ चैत ३ गते मंगलबार, बीओपी खक्रौलाले भारतबाट ल्याइएको केही सामान जफत गरेको थियो। त्यसपछि स्थानीय व्यवसायी र सशस्त्र प्रहरीबीच तनाव चुलिएको बताइन्छ। व्यवसायीहरूको आरोप थियो-जिएसटी बिल र भारतीय भन्सार पास भएर ल्याइएको सामानसमेत गैरकानूनी रूपमा जफत गरिएकाे दावी हमला गर्नेहरूकाे रहेकाे छ ।
यही विषयमा छलफल गर्न टीकापुर उद्योग वाणिज्य संघको टोली २०८२ चैत ४ गते बुधबार बीओपी पुगेको थियो। सुरुमा संवादको प्रयास भए पनि केही समयमै अवस्था बिग्रियो। आरोप अनुसार, छलफलकै क्रममा एक समूह आक्रामक बन्दै बीओपीभित्रै प्रवेश गरेर सशस्त्र प्रहरीमाथि आक्रमणमा उत्रियो। त्यसक्रममा डीएसपी प्रदीप पौडेल पनि निशानामा परेका थिए ।
सुरक्षा निकायको संवेदनशील संरचना मानिने बीओपीभित्रै यस्तो हमला हुनु साधारण घटना होइन। यसको अर्थ स्पष्ट छ-राज्यको उपस्थितिलाई चुनौती दिने हिम्मत अब सीमाक्षेत्रका समूहहरूमा किन बढ्दैछ ।
खक्रौला: जहाँ तस्करी, व्यापार र शक्ति छुट्याउनै गाह्रो
खक्रौला नाका लामो समयदेखि तस्करीको संवेदनशील मार्गका रूपमा चर्चित रहँदै आएको छ। स्थानीय स्रोतहरूका अनुसार, यहाँ दैनिक रूपमा साना–ठूला परिमाणमा सामान ओसारपसार हुने गरेको छ। समस्या के हो भने, कतिपय अवस्थामा कानूनी प्रक्रिया पूरा गरेका व्यवसायी र तस्करीमा संलग्न समूहबीचको रेखा धमिलिँदै गएको छ।
यही धमिलोपनले सीमाक्षेत्रमा पटकपटक तनाव जन्माएको छ। सुरक्षाकर्मी कडाइ गर्छन्, व्यवसायी पक्ष असन्तुष्ट हुन्छ, अनि अन्ततः विवाद भिडन्तमा बदलिन्छ। खक्रौलाको पछिल्लो घटनाले यही पुरानो रोग फेरि उजागर गरेको छ।
सीमामा केवल तस्करी मात्र समस्या होइन, विश्वासको संकट झन् ठूलो समस्या बनेको छ। स्थानीय व्यापारीले सुरक्षाकर्मीमाथि मनपरीको आरोप लगाउँछन्; सुरक्षाकर्मीले तस्करीका नाममा समूहगत दबाब र प्रतिकारको गुनासो गर्छन्। यी दुईबीच समन्वय कमजोर हुँदा सीमाक्षेत्र क्रमशः अस्थिर बन्दै गएको देखिन्छ।
छानबिन समिति गठन, तर मूल प्रश्न उहीँ
घटनापछि सशस्त्र प्रहरी बलले यसलाई गम्भीर मानेको छ। वैद्यनाथ बाहिनीले एसपी अनिल कार्कीको संयोजकत्वमा छानबिन समिति गठन गरेको छ। समितिले घटनाको वास्तविक कारण, संलग्न व्यक्तिहरूको भूमिका र सुरक्षाकर्मीको व्यवहारसमेत सबै पक्षबाट अनुसन्धान गर्ने बताइएको छ।
प्रारम्भिक जानकारीअनुसार, जफत गरिएको सामानमा बिलबिजक भेटिएपछि सशस्त्र प्रहरीले उद्योग वाणिज्य संघमार्फत सम्बन्धित व्यवसायीलाई सामान फिर्ता गरिसकेको थियो। तर, त्यसअघि नै उत्पन्न अविश्वास, अपमानबोध र आक्रोशले हिंसात्मक रूप लिइसकेको देखिन्छ।
यसले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ-यदि सामान फिर्ता हुने अवस्था थियो भने प्रारम्भिक चरणमै संवाद किन असफल भयो ? र यदि सुरक्षाकर्मीको प्रक्रिया सही थियो भने बीओपीभित्रै प्रवेश गरेर हमला गर्नेसम्मको दुस्साहस कसरी सम्भव भयो ?
सीमासुरक्षामाथि सीधा प्रहार
बीओपीभित्रै पसेर डीएसपीमाथि हमला हुनु केवल व्यक्तिमाथिको आक्रमण होइन, यो सुरक्षा संयन्त्रमाथिको सीधा प्रहार हो । यसले सीमाक्षेत्रमा खटिएका सुरक्षाकर्मीको मनोबल गिराउने मात्र होइन, राज्यको नियन्त्रण क्षीण हुँदै गएको सन्देश पनि दिन्छ।
स्थानीय तहमा घटनालाई लिएर दुई धारणा देखिएका छन्। एउटा पक्ष सुरक्षाकर्मीको कडाइ, जफत प्रक्रिया र व्यवहारमाथि प्रश्न उठाइरहेको छ। अर्को पक्ष भने कानून हातमा लिएर सुरक्षा पोस्टमै हमला गर्ने प्रवृत्तिलाई राज्यविरोधी संकेतका रूपमा हेर्छ।
तर, यतिमा बहस रोकिँदैन। सीमामा यस्ता घटना बारम्बार दोहोरिनु संयोग होइन। यो कमजोर समन्वय, अस्पष्ट नियमन, तस्करीको संस्थागत संरक्षण, र स्थानीय प्रभाव समूहको दबाबको संयुक्त परिणाम हुन सक्छ।
खक्रौलाको सन्देश: सीमा अब केवल भूगोलको रेखा होइन
खक्रौलाको यो घटना एउटा सामान्य झडपको समाचार मात्र होइन। यो सीमाक्षेत्रको गहिरिँदो अव्यवस्था, राज्य संयन्त्रप्रतिको घट्दो सम्मान, र कानूनभन्दा दबाब बलियो बन्दै गएको खतरनाक प्रवृत्तिको प्रतिविम्ब हो।
सुरक्षा स्राेतका अनुसार, फरार अभियुक्तहरूको खोजी जारी छ, पक्राउ परेका साउदमाथि अनुसन्धान हुँदैछ, र छानबिन समितिको प्रतिवेदन कुर्नुपर्ने अवस्था छ। तर अहिले नै स्पष्ट देखिएको कुरा के हो भने-सीमाक्षेत्रमा तस्करी, भन्सार छली, राजश्व चुहावट, चाेरी व्यापार, स्थानीय शक्ति समूह र सुरक्षाकर्मीबीचको टकराव अब प्रशासनिक समस्या मात्र रहेन, यो राज्यसत्ता परीक्षणको विषय बनेको छ।
खक्रौलाले सोधेको मूल प्रश्न यही हो-सीमामा कानून बलियो छ, कि समूहगत दबाब ? अनि अर्को प्रश्न अझ गम्भीर छ-यदि बीओपीभित्रै सुरक्षाकर्मी सुरक्षित छैनन् भने सीमा कसरी सुरक्षित रहन्छ ?
