काठमाडौं, चैत २। नेपालमा पैसा कमाउने चिन्ता धेरै छ, तर पैसा चलाउने संस्कार अझै कमजोर छ। आम्दानी, बचत, खर्च, लगानी र ठगीबाट जोगिने ज्ञान परिवार र विद्यालयको नियमित पाठ्यक्रममा बलियो गरी बस्न नसकेको यथार्थबीच नेपाल राष्ट्र बैंकले ‘ग्लोबल मनी विक–२०२६’ सुरु गरेर नयाँ पुस्तामा वित्तीय चेतना जगाउने अभियान अघि बढाएको छ।
‘थिंक बिफोर यू फोलो, वाइज मनी टुमोर्रो’ अर्थात् अरूको पछि लाग्नुअघि सोच, भोलिको पैसाबारे आजै बुद्धिमानी गर भन्ने नारासहित सुरु भएको यो अभियान केवल औपचारिक कार्यक्रम होइन; युवा पुस्तालाई वित्तीय अनुशासन, बचत संस्कार र आर्थिक निर्णय क्षमतासँग जोड्ने प्रयास हो। हरेक वर्ष मार्च महिनामा साताव्यापी रूपमा मनाइने यो विश्वव्यापी अभियानको यसपालिको चौधौँ संस्करण नेपालमा पनि औपचारिक रूपमा आरम्भ भएको हो।
राष्ट्र बैंकले दिएको मूल सन्देश प्रष्ट छ-पैसा कमाउनु मात्रै पर्याप्त छैन, पैसा बुझेर चलाउन जान्नुपर्छ। आज विद्यालयका विद्यार्थीलाई वित्तीय ज्ञान दिन सकियो भने भोलि उनीहरू ठगीको सिकार कम हुनेछन्, कर्जाको जालमा कम फस्नेछन्, बचत र लगानीबीचको सम्बन्ध बुझ्नेछन्, र अर्थतन्त्रमा जिम्मेवार नागरिकका रूपमा उभिनेछन्।
अभियानको उद्घाटन दिनमै नेपाल राष्ट्र बैंकले नेपाल बीमा प्राधिकरण, नेपाल धितोपत्र बोर्ड र सहकारी विभागसँग मिलेर यस्तो सन्देश दिन खोजेको देखिन्छ कि अब वित्तीय ज्ञान बैंकको काउण्टरमा सीमित राखेर हुँदैन, विद्यालयको कक्षाकोठामै पुर्याउनुपर्छ। काठमाडौंका विभिन्न विद्यालयका कक्षा ८ देखि १० सम्म अध्ययनरत करिब ५०० विद्यार्थीको सहभागितामा आयोजित उद्घाटन कार्यक्रममा गभर्नर प्रा. डा. विश्वनाथ पौडेल स्वयं उपस्थित हुनु र प्रत्यक्ष सन्देश दिनु पनि यसको महत्वको संकेत हो।
गभर्नर पौडेलले उद्घाटन मन्तव्यमा पैसा कसरी कमाउने, कसरी बचत गर्ने र कसरी सदुपयोग गर्ने भन्ने विषयमा परिवारका सदस्यलाई समेत शिक्षित गर्नुपर्ने धारणा राख्नुभयो। उहाँको भनाइको सार के थियो भने—पैसा सबैका लागि महत्वपूर्ण छ, तर त्यसलाई सही ढंगले चलाउन नजानेसम्म आर्थिक सुरक्षाको आधार तयार हुँदैन।
नेपालमा रोजगारी, वैदेशिक आम्दानी, बैंकिङ पहुँच, डिजिटल भुक्तानी र उपभोगको विस्तार तीव्र छ; तर त्यही अनुपातमा वित्तीय अनुशासन र वित्तीय साक्षरता विस्तार भएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न गम्भीर छ। यही पृष्ठभूमिमा गभर्नर पौडेलले आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा नेपालको वित्तीय समावेशिता सूचकाङ्क ०.५३ पुगेको तथ्य सार्वजनिक गर्नुभयो। यो सूचक बढ्नु सकारात्मक हो; तर खाता खोल्नु मात्रै वित्तीय समावेशिता होइन, पैसाको अर्थ बुझ्नु नै वास्तविक समावेशिता हो भन्ने सन्देश यस अभियानले दिन खोजेको देखिन्छ।
बैंक खाता छ, तर ज्ञान कति ?
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा बैंक खाता खोल्नेको संख्या बढेको छ। मोबाइल बैंकिङ, वालेट, क्युआर भुक्तानी, रेमिट्यान्स र डिजिटल कारोबार गाउँ–सहर दुवैतिर फैलिँदै गएको छ। तर डिजिटल पहुँच बढ्दै जाँदा ठगीको जोखिम पनि बढेको छ। सामाजिक सञ्जालको प्रभावमा परेर अनावश्यक खर्च गर्ने, कर्जा र किस्तालाई आम्दानी ठान्ने, लगानी र जुवाबीचको अन्तर नबुझ्ने प्रवृत्ति नयाँ पुस्तामा चुनौतीका रूपमा देखिन थालेका छन्।
यही कारणले ‘ग्लोबल मनी विक’ जस्ता कार्यक्रम केवल प्रचारात्मक उत्सव नभई भविष्यको आर्थिक नागरिक निर्माण गर्ने आधारका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता बढेको छ। विद्यालय तहबाटै पैसाको मूल्य, बचतको बानी, खर्चको प्राथमिकता, बीमा, बैंकिङ, पुँजी बजार, सहकारी र डिजिटल सुरक्षाबारे आधारभूत शिक्षा दिन सकियो भने यसले दीर्घकालीन रूपमा सचेत उपभोक्ता, जिम्मेवार बचतकर्ता र विवेकी नागरिक उत्पादन गर्न सक्छ।
भाषण मात्र होइन, प्रत्यक्ष संवाद
कार्यक्रममा स्वागत मन्तव्य राख्दै गभर्नर कार्यालयका कार्यकारी निर्देशक दयाराम शर्मा पंगेनीले विद्यार्थीलाई विद्यालयस्तरदेखि नै पैसाको उचित तथा आदर्श व्यवस्थापनबारे शिक्षित गर्नु यस कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य भएको बताउनुभयो। उहाँले यस्ता कार्यक्रमले वित्तीय साक्षरता र वित्तीय समावेशिता अभिवृद्धिमा सकारात्मक योगदान पुर्याउने धारणा राख्नुभयो।
कार्यक्रमको दोस्रो सत्र अझ अर्थपूर्ण बन्यो, जब वित्तीय क्षेत्रका नियामक र बैंकिङ नेतृत्व प्रत्यक्ष रूपमा विद्यार्थीका प्रश्नको सामना गर्न पुगे। नेपाल राष्ट्र बैंकका कार्यकारी निर्देशक रामु पौडेल, धितोपत्र बोर्डका कार्यकारी निर्देशक डा. नवराज अधिकारी, बीमा प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक सुशीलदेव सुवेदी, सहकारी विभागका उप–रजिष्ट्रार शशिकुमार लम्साल र नेपाल बैंकर्स एसोसिएसनका अध्यक्ष सन्तोष कोइरालाले आफ्नो–आफ्नो क्षेत्रको काम, आवश्यकता र चुनौतीबारे विद्यार्थीलाई जानकारी दिनुभयो।
महत्वपूर्ण कुरा के थियो भने, यो कार्यक्रम केवल एकतर्फी भाषणमा सीमित रहेन। विद्यार्थीले राखेका जिज्ञासाको जवाफसमेत दिइयो। यसले वित्तीय प्रणालीलाई ‘दूरको विषय’ होइन, छुने, बुझ्ने र प्रश्न गर्न सकिने सार्वजनिक संरचनाका रूपमा चिनाउने प्रयत्न गरेको देखिन्छ। कार्यक्रमको सहजीकरण नेपाल राष्ट्र बैंक, वित्तीय समावेशिता तथा ग्राहक संरक्षण महाशाखाकी का.मु. निर्देशक शिखा अधिकारी रेग्मीले गर्नुभएको थियो। उहाँले धन्यवाद ज्ञापनसहित कार्यक्रम समापन गर्नुभयो।
हाजिरीजवाफदेखि राष्ट्रव्यापी अभियानसम्म
उद्घाटन समारोहमा सहभागी विद्यार्थीबीच वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी हाजिरीजवाफ प्रतियोगितासमेत सञ्चालन गरिएको थियो। यसले कार्यक्रमलाई औपचारिक उद्घाटनको चौघेराबाट बाहिर निकालेर सहभागितामूलक अभ्यासमा रूपान्तरण गरेको देखिन्छ।
चैत ८ गतेसम्म सञ्चालन हुने यस अभियानअन्तर्गत मुलुकभर विभिन्न प्रकारका वित्तीय चेतनामूलक कार्यक्रम तय गरिएका छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकको संयोजनमा वित्तीय सचेतनामूलक अन्तरक्रिया, विद्यालयस्तरीय प्रतियोगिता, सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमार्फत चेतनामूलक सामग्री प्रसारण, श्रव्यदृश्य सामग्री, अन्तर्वार्ता तथा वित्तीय सेवाप्रदायक संस्थाको अवलोकन भ्रमण जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरिने भएका छन्।
यसका अतिरिक्त नेपाल बीमा प्राधिकरण, नेपाल धितोपत्र बोर्ड, सहकारी विभाग र नेसनल बैंकिङ इन्स्टिच्युट लिमिटेडले अलग–अलग रूपमा युवालक्षित कार्यक्रम आयोजना गर्ने भएका छन्। बैंक तथा वित्तीय संस्था, भुक्तानी सेवा प्रदायक र रेमिट्यान्स कम्पनीहरू पनि यस अभियानमा सहभागी हुने बताइएको छ। यसको अर्थ, यो अभियान अब राष्ट्र बैंकको औपचारिकता मात्रै होइन, वित्तीय क्षेत्रकै साझा सार्वजनिक अभ्यास बन्दै गएको छ।
अबको लडाइँ– वित्तीय पहुँचभन्दा वित्तीय बुद्धि
नेपालले वित्तीय पहुँचमा केही प्रगति गरेको छ। तर अबको मुख्य प्रश्न पहुँच होइन, प्रयोगको गुणस्तर हो। बैंक खाता खोलेर बस्नु र बुद्धिमानीपूर्वक पैसाको निर्णय गर्नु एउटै कुरा होइन। ऋण लिएर उपभोग गर्ने कि लगानी गर्ने? डिजिटल भुक्तानी सुविधा हो कि जोखिमको ढोका? आकर्षक योजनामाथि कति विश्वास गर्ने? बचत र लोभबीचको रेखा कहाँ छुट्याउने?
यी सबै प्रश्नको उत्तर वित्तीय साक्षरताभित्रै पर्छ। त्यसैले ग्लोबल मनी विक–२०२६ लाई सामान्य समारोहका रूपमा हेर्न मिल्दैन। यो अभियानले नेपालमा आर्थिक व्यवहारको संस्कार निर्माण गर्ने बहसलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको छ।
आजको विद्यार्थी भोलिको बचतकर्ता मात्र होइन, भोलिको ऋणी, लगानीकर्ता, करदाता, बीमित नागरिक, डिजिटल उपभोक्ता र आर्थिक निर्णयकर्ता पनि हो। त्यसैले उसलाई पैसाबारे अँध्यारोमा राखेर ‘समृद्धि’को नाराले काम गर्दैन। राष्ट्र बैंकले यही यथार्थ बुझेर विद्यालयस्तरमै पैसाको पाठ सुरु गर्न खोजेको देखिन्छ।
वैश्विक अभियान, नेपाली आवश्यकता
‘ग्लोबल मनी विक’ मूलतः किशोर–किशोरी तथा युवा पुस्तामा वित्तीय शिक्षाको महत्त्वबारे जागरण ल्याउने उद्देश्यका साथ सुरु गरिएको विश्वव्यापी अभियान हो। ओईसीडीको संयोजनमा सन् २०१२ देखि विश्वभर मनाउन थालिएको यो कार्यक्रम नेपालमा भने नेपाल राष्ट्र बैंकले राष्ट्रिय संयोजकको भूमिका निर्वाह गर्दै सन् २०१३ देखि सञ्चालन गर्दै आएको छ।
उपलब्ध विवरणअनुसार यस अभियानबाट हालसम्म विश्वका १७६ देशका सात करोडभन्दा बढी बालबालिका र युवा लाभान्वित भइसकेका छन्। तर नेपालका लागि यसको अर्थ अझ गहिरो छ। यहाँ वित्तीय पहुँच विस्तार भए पनि वित्तीय अनुशासन, लगानी संस्कृति, उपभोगको सन्तुलन, बचतको दीर्घदृष्टि र डिजिटल जोखिमबारे चेतना अझै अपर्याप्त छ। त्यसैले यस्तो अभियान विश्वव्यापी कार्यक्रम मात्र होइन, नेपालको सामाजिक–आर्थिक आवश्यकतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको हस्तक्षेप पनि हो।
निष्कर्ष
नेपालमा वित्तीय क्षेत्र विस्तार भयो, सेवा बढे, डिजिटल कारोबार चुलियो, खाता संख्या फस्टायो—तर नयाँ पुस्ताले पैसाको अर्थ कति बुझ्यो? यही प्रश्नको जवाफ खोज्न ‘ग्लोबल मनी विक–२०२६’ जस्तो अभियान आवश्यक भएको हो।
राष्ट्र बैंकले दिएको मूल सन्देश प्रष्ट छ-पैसा कमाउनु मात्रै पर्याप्त छैन, पैसा बुझेर चलाउन जान्नुपर्छ। आज विद्यालयका विद्यार्थीलाई वित्तीय ज्ञान दिन सकियो भने भोलि उनीहरू ठगीको सिकार कम हुनेछन्, कर्जाको जालमा कम फस्नेछन्, बचत र लगानीबीचको सम्बन्ध बुझ्नेछन्, र अर्थतन्त्रमा जिम्मेवार नागरिकका रूपमा उभिनेछन्। अन्ततः, वित्तीय साक्षरता अब बैंकको विषय मात्र रहेन; यो राष्ट्रिय संस्कार निर्माणको प्रश्न बनेको छ।
