सेनाको विश्वसनीयता कायम राख्न राजनीतिक निष्पक्षता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । सैनिक संस्था कुनै पनि राजनीतिक विचारधारा, दलगत स्वार्थ वा अस्थायी सत्ता समीकरणभन्दा माथि उठेर राष्ट्रको सुरलोक्षामा केन्द्रित रहनुपर्छ। सेना यदि राजनीतिक प्रभाव, गुट वा बाह्य स्वार्थको खेलमा फस्छ भने त्यसको संस्थागत विश्वसनीयता, आन्तरिक अनुशासन र सार्वजनिक सम्मान दुवै कमजोर हुन्छ ।
Israel Defense Forces (IDF)मा सैनिक सेवा राष्ट्रिय कर्तव्यका रूपमा हेरिन्छ । त्यहाँ सैनिकहरूलाई राजनीतिक विभाजनभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय सुरक्षा र संस्थागत कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिन सिकाइन्छ । त्यस्तै अमेरिका, ब्रिटेन र सिङ्गापुर जस्ता देशहरूमा पनि सैनिकहरूलाई सक्रिय राजनीतिक गतिविधिबाट टाढा राख्ने कडा नियम र संस्थागत मापदण्डहरू छन् ।
नेपालमा पनि नेपाली सेनाको ऐतिहासिक प्रतिष्ठा यसको राजनीतिक तटस्थता र अनुशासनका कारण स्थापित भएको हो । यही कारणले भर्ती प्रणाली, प्रशिक्षण र नेतृत्व विकासको प्रक्रियामा राजनीतिक निष्पक्षता केवल एउटा आदर्श वाक्य नभई अनिवार्य संस्थागत सिद्धान्तका रूपमा सुदृढ गरिनुपर्छ । भर्ती गर्दा पनि चरित्र मूल्याङ्कन, सार्वजनिक आचरण, अनुशासन र राष्ट्रिय निष्ठालाई महत्त्व दिनु यही कारणले आवश्यक हुन्छ ।
आधुनिक सेनालाई शिक्षा पनि
यद्यपि युवामुखी भर्ती प्रणाली प्रभावकारी मानिन्छ, आधुनिक सेनालाई केवल शारीरिक रूपमा सक्षम र अनुशासित जनशक्ति मात्र पर्याप्त हु“दैन । आजको सुरक्षाको स्वरूप व्यापक र जटिल बन्दै गएको छ । साइबर सुरक्षा, सूचना प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, गुप्तचर विश्लेषण, रणनीतिक अध्ययन, बहुराष्ट्रिय शान्ति मिसन, संकट व्यवस्थापन र उदीयमान प्रविधिको प्रयोगजस्ता क्षेत्रमा उच्च शिक्षित नेतृत्वको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ ।
यस कारण धेरै देशहरूले युवामुखी भर्ती प्रणालीलाई कायम राख्दै उच्च शिक्षा र प्राविधिक दक्षतालाई पनि समान रूपमा प्राथमिकता दिएका छन्। उदाहरणका रूपमा अमेरिकाको West Point मा सैनिक तालिमसँगै विश्वविद्यालयस्तरको शिक्षा प्रदान गरिन्छ। जर्मनीको Bundeswehr प्रणालीमा पनि सैनिक सेवा र उच्च अध्ययनबीच सन्तुलन कायम गरिएको पाइन्छ। यसले सैनिक अधिकृतहरूलाई बौद्धिक, प्राविधिक र रणनीतिक रूपमा सक्षम बनाउँछ।
नेपालले पनि यही सन्तुलित दृष्टिकोण अवलम्बन गर्नुपर्छ । केवल उमेर घटाएर वा बढाएर मात्र सेना आधुनिक हुँदैन । सेनाको गुणस्तर बढाउने हो भने शिक्षित, अनुशासित, राष्ट्रनिष्ठ र राजनीतिक रूपमा निष्पक्ष नेतृत्व विकास गर्ने समग्र प्रणाली चाहिन्छ । त्यसका लागि प्रारम्भिक भर्ती नीति, शिक्षण संरचना, तालिम पद्धति, करियर विकास र मूल्य–आधारित संस्थागत संस्कार एकअर्कासँग जोडिनुपर्छ ।
परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन
नेपालको आर्थिक, सामाजिक, ऐतिहासिक र राजनीतिक सन्दर्भलाई ध्यानमा राख्दा विकसित देशहरूको मोडल यथावत् नक्कल गर्नु उपयुक्त हुँदैन । तर उनीहरूको अनुभवबाट सिकेर आफ्नै राष्ट्रिय आवश्यकता अनुकूल सन्तुलित सुधार नीति बनाउन सकिन्छ । परम्परागत सैनिक मूल्य र आधुनिक प्राविधिक आवश्यकता बीचको सन्तुलन नै दीर्घकालीन समाधानको आधार हो ।
नेपालका लागि उपयुक्त बाटो
पहिलो, युवामुखी भर्ती प्रणालीलाई आधारभूत नीति बनाइनुपर्छ । अस्नातक उम्मेदवारका लागि १८–२१ वर्ष उमेर समूह उपयुक्त मान्न सकिन्छ । यस उमेर समूहका युवालाई सैनिक संस्कारमा ढाल्न, नेतृत्वको दीर्घकालीन विकास गर्न र संस्थागत निष्ठा निर्माण गर्न सहज हुन्छ ।
दोस्रो, स्नातक उम्मेदवारका लागि सीमित रूपमा १८–२३ वर्षसम्म अवसर दिन सकिन्छ । आधुनिक सैनिक आवश्यकताका कारण शिक्षित र प्राविधिक दक्ष उम्मेदवारहरूको सहभागिता पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । तर यसलाई सेनाको मूल चरित्र कमजोर पार्ने ढंगले होइन, संस्थागत आवश्यकताअनुसार सन्तुलित ढंगले व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।
भर्तीमा चरित्र किन महत्त्वपूर्ण ?
तेस्रो, सेना भर्ती प्रक्रियामा चरित्र मूल्याङ्कन, अनुशासन र राजनीतिक निष्पक्षतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । केवल शैक्षिक प्रमाणपत्र वा शारीरिक मापदण्ड पर्याप्त हु“दैन, सैनिक सेवा राष्ट्रिय जिम्मेवारी भएकाले व्यक्तिको नैतिक धरातल, सार्वजनिक आचरण र संस्थागत निष्ठा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
आजीवन पेशाको औचित्य
चौथो, प्रशिक्षण प्रणालीमा नेतृत्व विकास, नैतिक मूल्य, संकट व्यवस्थापन, राष्ट्रिय निष्ठा र सामरिक सोचलाई अझ सुदृढ बनाइनुपर्छ । सैनिक अधिकृत केवल कमान्डर होइन, संकटका बेला राष्ट्रका लागि निर्णय गर्ने व्यक्ति पनि हो। त्यसैले उसमा शारीरिक क्षमता र प्राविधिक ज्ञानस“गै नैतिक दृढता र रणनीतिक परिपक्वता पनि आवश्यक हुन्छ ।
पाँचौं, आजीवन सैनिक पेशाको अवधारणालाई संस्थागत रूपमा बलियो बनाउनु आवश्यक छ । यदि अधिकृत सेवा केवल केही वर्षको रोजगारीका रूपमा बुझियो भने संस्थागत संस्कार कमजोर हुन सक्छ । तर यदि यसलाई सम्मान, जिम्मेवारी, अनुशासन र आजीवन पेशागत यात्राका रूपमा विकास गरियो भने नेतृत्वको निरन्तरता र सैनिक संस्थाको आन्तरिक स्थायित्व दुवै बलियो हुन्छ ।
राष्ट्रिय निष्ठा नै मेरुदण्ड
अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवले देखाएको मुख्य शिक्षा स्पष्ट छ–सैनिक संस्थाको दीर्घकालीन बलियोपन प्रारम्भिक भर्ती उमेर, संस्थागत संस्कार, चरित्र निर्माण, नेतृत्व विकास र राजनीतिक निष्पक्षताको संयोजनमा निर्भर हुन्छ । युवा उमेरमा सुरु भएको सैनिक जीवनले व्यक्तिलाई संस्थासँग भावनात्मक, नैतिक र पेशागत रूपमा गहिरो सम्बन्धमा बाँध्छ । यही सम्बन्ध नै अनुशासनको आधार, नेतृत्वको स्रोत र राष्ट्रिय निष्ठाको मेरुदण्ड बन्छ ।
नेपालले आफ्नो सैनिक परम्परा, सामाजिक वास्तविकता र आधुनिक सुरक्षागत आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्यो भने नेपाली सेना भविष्यका चुनौतीहरूको सामना अझ आत्मविश्वासका साथ गर्न सक्षम हुनेछ । त्यसका लागि नीतिगत बहस भावनात्मक वा आंशिक नबनी दीर्घकालीन संस्थागत हितमा आधारित हुनुपर्छ ।
निष्कर्ष : सही दिशा यही हो
इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र नेपाली सामाजिक परम्पराले देखाएको स्पष्ट तथ्य के हो भने सेनाको दीर्घकालीन प्रभावकारिता अनुशासन, नेतृत्व विकास, संस्थागत संस्कार र राष्ट्रप्रतिको निष्ठामा आधारित हुन्छ । युवा उमेरमा सुरु भएको सैनिक जीवनले अधिकृतहरूलाई संस्थागत संस्कारमा गहिरो रूपमा जोड्छ र दीर्घकालीन नेतृत्व विकास सम्भव बनाउँछ । यही कारणले विश्वका धेरै सफल सेनाहरूले अफिसर क्याडेट भर्तीमा युवामुखी नीति अपनाएका छन् । नेपालका लागि पनि यही मार्ग सबैभन्दा उपयुक्त देखिन्छ ।
नेपाली परम्परालाई सम्मान गर्दै युवामुखी भर्ती प्रणाली, सन्तुलित शैक्षिक अवसर, उच्चस्तरीय प्रशिक्षण, कडा राजनीतिक निष्पक्षता र आजीवन सैनिक पेशाको अवधारणालाई सुदृढ बनाउने नीति अपनाइयो भने नेपाली सेना भविष्यमा पनि अनुशासित, पेशागत, सक्षम र राष्ट्रिय विश्वासको केन्द्रका रूपमा अझ सुदृढ बन्नेछ ।
