काठमाडाैं, १८ असाेज । जितिया (जिउतिया) पर्व खासगरी तराई-मधेस क्षेत्रका थारू, मैथिल, मधेसी तथा भोजपुरी समुदायका महिलाहरूले आफ्ना सन्तानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख-समृद्धि र रक्षाका लागि मनाउने एक अत्यन्त कठोर र पवित्र धार्मिक/सांस्कृतिक पर्व हो। यो पर्व मुख्यतया आश्विन (असोज) महिनाको कृष्ण पक्षको सप्तमीदेखि नवमी तिथिसम्म तीन दिनसम्म धूमधामका साथ मनाइन्छ।
सन्तानको अकाल मृत्युबाट रक्षा, उनीहरूको दीर्घायु, राम्रो स्वास्थ्य र परिवारको कल्याणका लागि आमाहरूले यो व्रत बस्ने गर्छन्। यस पर्वमा राजा जिमुतवाहन (जिउतवाहन) लाई मुख्य देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। उहाँलाई सन्तानको रक्षा गर्ने र सङ्कटबाट जोगाउने संरक्षक देवता मानिन्छ। यो पर्वमा महिलाहरूले करिब २४ देखि ३६ घण्टासम्म निर्जला (पानीसमेत नपिई) व्रत बस्ने गर्छन्, जसलाई हिन्दु परम्पराका सबैभन्दा कठिन व्रतहरूमध्ये एक मानिन्छ।
जितिया पर्वसँग चील र स्यालको प्रसिद्ध लोककथा जोडिएको छ। पौराणिक मान्यताअनुसार पूर्वजन्ममा चील र स्याल साथी थिए। दुवैले जिमुतवाहनको व्रत बस्ने सङ्कल्प गरे। चीलले कडा नियमका साथ निर्जला व्रत पूरा गरी तर स्यालले भोक सहन नसकेर राति मासु खाइदिई। यसको परिणामस्वरूप अर्को जन्ममा चीलका सबै सन्तान जीवित र बलिया भए भने स्यालका सन्तान अल्पायुमै नष्ट भए। पछि स्यालले आफ्नी दिदी (चील) बाट जितियाको महिमा थाहा पाएर विधिपूर्वक व्रत बसेपछि सन्तान सुख पाएकी थिइन्। यस कथाले जितिया व्रतमा निष्ठा र नियमको कति ठूलो महत्त्व छ भन्ने देखाउँछ।
जितिया पर्वले आमा र सन्तानबीचको प्रगाढ प्रेम र समर्पणलाई झल्काउँछ। साथै, यस पर्वले तराई-मधेसको लोकसंस्कृति, आपसी भाइचारा, गीत-सङ्गीत (जितिया गीत) र महिलाहरूको सामाजिक सद्भावलाई अझ मजबुत बनाउन ठूलो योगदान पुर्याउँछ।
मनाउने विधि (तीन दिने प्रक्रिया) :
पहिलो दिन – नहाए खाए (ओठन/दत्तवन)
सप्तमी तिथिका दिन व्रतालुहरूले नदी, पोखरी वा तलाउमा गएर स्नान गर्छन्। खरी, तोरीको पिना र तेल प्रयोग गरी पितृ तथा जिमुतवाहनलाई चढाएपछि खानेकुरा (दही, चिउरा, मरुवाको रोटी, माछा वा साग आदि कुलपरम्पराअनुसार) ग्रहण गरिन्छ। अहोरात्र (अष्टमी लाग्नुअघि/रातको अन्तिम प्रहरमा) ‘ओठन’ (व्रत सुरु हुनुअघि खाइने अन्तिम जुठो/मिष्ठान्न) खाने परम्परा छ।
दोस्रो दिन – खड् जितिया (निर्जला व्रत), अष्टमी तिथिका दिन दिनभर र रातभर व्रतालुहरू अन्न र जल त्याग गरी पूर्ण रूपमा निर्जला व्रत बस्छन्। बेलुकीपख गाउँ-समुदायका महिलाहरू एकै ठाउँमा भेला भएर आँगन वा सार्वजनिक स्थलमा घारी (पवित्र स्थल) बनाएर पिपलको पात, काँस र चील-स्यालको मूर्ति/चित्र बनाएर पूजा गर्छन्। यस दिन जिमुतवाहनको कथा र चील-स्यालको प्रसङ्ग सुन्ने-सुनाउने परम्परा रहेको छ।
तेस्रो दिन – पारण (व्रतको समापन): नवमी तिथिका दिन बिहान पुनः स्नान गरी जिमुतवाहनलाई अर्घ्य दिएपछि र पूजा सम्पन्न गरेपछि व्रतालुहरूले पारण (व्रत तोड्ने) गर्छन्। पारणमा मरुवा (कोदो) को रोटी, नोनीको साग, जिमीकन्द (ओल) आदि विशेष परिकार खाने र प्रसाद बाँड्ने चलन छ।
