सद्दाम हुसेनको परिवारको कथा सत्ता कति अस्थायी हुन्छ र त्यसको परिणाम कति दीर्घकालीन हुन सक्छ भन्ने गम्भीर उदाहरण हो। सन् २००३ मा सद्दामको शासन समाप्त भएपछि उनका परिवारका सदस्यहरू देश छाड्न बाध्य भए। उनकी छोरीहरू रघद र राना अन्ततः जोर्डनमा शरण लिएर आफ्ना सन्तानसहित निर्वासित जीवन बिताउन थाले।
यस घटनाको मानवीय पक्षले एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य सम्झाउँछ-राजनीतिक शक्ति, धनसम्पत्ति र प्रभाव जतिसुकै भए पनि अन्ततः मानिसलाई शान्ति, सुरक्षा र सम्मानपूर्ण जीवन नै आवश्यक हुन्छ।
सद्दाम हुसेनको परिवारको त्रासदीबाट नेपालका नेता र जनताले सिक्नुपर्ने पाठ ?- (भाग २) – SanghuNews
नेपालका राजनीतिक नेताहरूले यसबाट गम्भीर पाठ लिनुपर्छ। सत्ता व्यक्तिगत प्रतिष्ठा आर्जन गर्ने साधन होइन, सार्वजनिक सेवाको अस्थायी जिम्मेवारी हो। पदमा रहँदा प्राप्त हुने सुविधा, अधिकार र प्रभाव स्थायी हुँदैनन्। पद समाप्त भएपछि व्यक्तिको वास्तविक मूल्याङ्कन उसले गरेका निर्णय, प्रदर्शन गरेको चरित्र र समाजमा पुर्याएको सार्वजनिक योगदानका आधारमा हुन्छ। त्यसैले सत्ता प्राप्त गर्नुभन्दा त्यसलाई कसरी प्रयोग गरियो भन्ने प्रश्न बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अन्ततः सत्ता स्थायी हुँदैन, पद स्थायी हुँदैन र राजनीतिक लोकप्रियता पनि स्थायी हुँदैन। तर राम्रो वा नराम्रो शासनको प्रभाव पुस्तौँसम्म रहिरहन सक्छ। त्यसैले आजको नेतृत्वले आफूले कति शक्ति प्राप्त गर्यो भन्नेभन्दा भावी पुस्ताका लागि कस्तो राष्ट्र, कस्ता संस्था र कस्तो राजनीतिक संस्कार छाडेर जाँदै छ भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
व्यक्तिको होइन, संस्थाको विरासत निर्माण
राजनीतिक विरासतको मूल्याङ्कन पनि यही आधारमा गरिनुपर्छ। कुनै नेताले कति वर्ष शासन गर्यो भन्नेभन्दा उसले कस्ता संस्था निर्माण गर्यो भन्ने प्रश्न बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। असल नेताले आफ्नो अनुपस्थितिमा पनि प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सक्ने संस्था निर्माण गर्छ।
नेपालको दीर्घकालीन हितका लागि सक्षम प्रशासन, निष्पक्ष न्याय प्रणाली, प्रभावकारी भ्रष्टाचार नियन्त्रण, व्यावसायिक सुरक्षा संस्था र स्थिर राष्ट्रिय नीति निर्माण गर्नु कुनै पनि नेताको वास्तविक विरासत हुन सक्छ।
आम नागरिकले पनि बुझ्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने कुनै नेता राष्ट्रको पर्याय हुन सक्दैन। कुनै नेता अत्यन्त लोकप्रिय, प्रभावशाली वा सक्षम भए पनि लोकतन्त्रमा उसलाई संस्थागत नियन्त्रण र सार्वजनिक उत्तरदायित्वबाट मुक्त गर्नु हुँदैन। सक्षम नेताले संस्थालाई बलियो बनाउँछ भने जिम्मेवार नागरिकले त्यस्ता संस्थाको संरक्षण गर्छ।
नागरिकले नेताबाट चमत्कारको अपेक्षा गर्नुको सट्टा संस्थागत सुधारको माग गर्नुपर्छ। कुनै एक व्यक्तिले देशका सबै समस्या समाधान गर्न सक्छ भन्ने धारणा लोकतन्त्रका लागि जोखिमपूर्ण हुन्छ। सक्षम नेता आवश्यक हुन्छ, तर सक्षम नेताभन्दा पनि सक्षम प्रणाली बढी आवश्यक हुन्छ।
यसरी हेर्दा सद्दाम हुसेनको परिवारको कथा नेपालका लागि प्रत्यक्ष राजनीतिक नमुना होइन, बरु एउटा चेतावनीपूर्ण ऐतिहासिक पाठ हो। यसले परिवारवाद, व्यक्तिगत निष्ठा, अत्यधिक सत्ता केन्द्रीकरण, संस्थागत कमजोरी र आलोचनाप्रतिको असहिष्णुताले कस्तो जोखिम निम्त्याउन सक्छ भन्ने देखाउँछ।
नेपालले यसको ठीक विपरीत बाटो रोज्नुपर्छ। यहाँ संविधान सर्वोच्च हुनुपर्छ, कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ र सार्वजनिक संस्थाहरू सक्षम तथा विश्वसनीय बन्नुपर्छ। प्रशासन व्यावसायिक, सुरक्षा निकाय संविधानप्रति निष्ठावान् र राजनीतिक नेतृत्व जनताप्रति उत्तरदायी हुनुपर्छ।
तथ्य, आलोचना र लोकतान्त्रिक मर्यादा
आज सामाजिक सञ्जालका कारण ऐतिहासिक घटनासम्बन्धी सूचना अत्यन्त तीव्र गतिमा फैलिन्छन्। सद्दाम हुसेनको परिवारसम्बन्धी सामग्री पनि प्रायः सनसनीपूर्ण शीर्षक र अतिरञ्जित विवरणसहित प्रस्तुत हुने गरेका छन्। तर इतिहास बुझ्दा तथ्य र मनोरञ्जनबीचको सीमा छुट्याउन आवश्यक हुन्छ।
सन् १९९६ को घटना जटिल राजनीतिक, पारिवारिक र सुरक्षा परिस्थितिसँग जोडिएको थियो। त्यसैले इतिहासलाई आकर्षक बनाउने नाममा अतिरञ्जना गर्नु वा अपुष्ट विवरणलाई सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।
नेपालमा पनि राजनीतिक बहसलाई तथ्यपरक र मर्यादित बनाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। सरकारको आलोचना गरौँ, तर प्रमाणका आधारमा गरौँ। नेताको समर्थन गरौँ, तर अन्धसमर्थन नगरौँ। असहमति राखौँ, तर व्यक्तिगत घृणा र द्वेष नफैलाऔँ। सामाजिक सञ्जालमा सामग्री साझा गर्नुअघि त्यसको सत्यता जाँचौँ।
गलत सूचना, अपुष्ट आरोप र अतिरञ्जित प्रचारले लोकतान्त्रिक संवादलाई कमजोर बनाउँछन्। राजनीतिक बहस तथ्यबाट टाढिएपछि नागरिकको निर्णय क्षमता प्रभावित हुन्छ। त्यसले जनमतलाई भ्रमित गर्नुका साथै समाजमा अनावश्यक ध्रुवीकरण र द्वन्द्व बढाउन सक्छ।
लोकतन्त्रमा आलोचना आवश्यक हुन्छ, तर आलोचनाको उद्देश्य व्यक्तिलाई अपमानित गर्नु नभई सरकार, नेतृत्व र संस्थालाई उत्तरदायी बनाउनु हो। त्यसैगरी समर्थनको अर्थ नेताका हरेक निर्णयलाई सही ठहर्याउनु होइन। सचेत नागरिकले सही कामको समर्थन, गलत कामको आलोचना र सार्वजनिक हितका विषयमा निरन्तर खबरदारी गर्न सक्नुपर्छ।
सत्ता परिवर्तन होइन, राजनीतिक संस्कार परिवर्तन
नयाँ पुस्ताका नेपाली नेताहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो पाठ ‘सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक संस्कार परिवर्तन’ हो। नयाँ अनुहारले पनि पुरानै राजनीतिक व्यवहार दोहोर्यायो भने केवल नेतृत्व परिवर्तन हुन्छ, शासन संस्कृति परिवर्तन हुँदैन।
पारदर्शिता, मितव्ययिता, योग्यता, सार्वजनिक उत्तरदायित्व, तथ्यमा आधारित निर्णय र नागरिकप्रतिको सम्मान नयाँ राजनीतिक संस्कारका आधार बन्नुपर्छ। शासनमा नयाँपन अनुहार वा उमेरबाट मात्र आउँदैन। त्यसका लागि सोच, व्यवहार, निर्णय प्रक्रिया र सार्वजनिक जिम्मेवारीप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन आवश्यक हुन्छ।
यदि नयाँ नेतृत्वले पनि परिवारवाद, नातावाद, चाकडी, प्रतिशोध, भ्रष्टाचार, अपारदर्शी निर्णय र संस्थामाथिको राजनीतिक हस्तक्षेपलाई निरन्तरता दियो भने जनताले अपेक्षा गरेको परिवर्तन सम्भव हुँदैन। नयाँ राजनीतिक शक्तिले आफूलाई पुराना दलभन्दा फरक देखाउन नाराभन्दा व्यवहारमा सुधार प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
नेपालले व्यक्ति-केन्द्रित राजनीतिभन्दा संस्था-केन्द्रित लोकतन्त्र, परिवारवादभन्दा योग्यता, चाकडीभन्दा सत्य, प्रतिशोधभन्दा न्याय, प्रचारभन्दा परिणाम र सत्ता–केन्द्रित सोचभन्दा राष्ट्र-केन्द्रित दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
त्यसो गर्न सकियो भने सद्दाम हुसेनको परिवारको दुःखद इतिहास नेपालका लागि केवल एउटा विदेशी कथा रहने छैन। त्यो सुशासन, लोकतान्त्रिक परिपक्वता, राष्ट्रिय एकता र भावी पुस्ताप्रतिको जिम्मेवारीबोध जगाउने महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक पाठ बन्नेछ।
(समाप्त)
(लेखक: लोक बहादुर थापा मगर, राजनीतिक, कूटनीतिक, सामाजिक, खेलकुद, सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका ज्ञाता हुनुहुन्छ)
