सद्दाम हुसेनको परिवारको कथा आधुनिक इराकको एउटा अत्यन्त पीडादायी राजनीतिक अध्याय हो। यसलाई केवल एक शक्तिशाली शासकको परिवारभित्र घटेको दुःखद घटनाका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।
यसमा सत्ता, परिवार, व्यक्तिगत निष्ठा, राजनीतिक विश्वास र राज्यशक्तिबीचको जटिल सम्बन्ध देखिन्छ। नेपाल र इराकको राजनीतिक तथा सामाजिक अवस्था फरक भए पनि यस घटनाबाट प्राप्त केही सार्वभौमिक पाठ नेपालका राजनीतिक नेता, सार्वजनिक पदाधिकारी र आम नागरिकका लागि उपयोगी हुन सक्छन्।
सद्दाम हुसेनले लामो समय इराकमा अत्यन्त केन्द्रीकृत शासन सञ्चालन गरे। उनको शासनमा परिवार तथा निकट व्यक्तिहरूले महत्वपूर्ण राजनीतिक, सैनिक र सुरक्षा जिम्मेवारी पाएका थिए। यस्तो व्यवस्था बाहिरबाट बलियो र नियन्त्रणमा रहेको जस्तो देखिन सक्छ। तर राज्यका संस्थाभन्दा व्यक्ति, परिवार र व्यक्तिगत निष्ठा बलिया हुन थालेपछि शासन प्रणाली दीर्घकालीन रूपमा कमजोर बन्न सक्छ।
सद्दामकी छोरी रघदको विवाह हुसेन कामेल अल-मजिदसँग र अर्की छोरी रानाको विवाह सद्दाम कामेल अल-मजिदसँग भएको थियो। दुवै दाजुभाइ सद्दामको सत्ता संरचनासँग निकट थिए। विशेषगरी हुसेन कामेल इराकको संवेदनशील सैनिक तथा हतियार कार्यक्रमसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण व्यक्ति थिए। सन् १९९५ मा उनीहरू आफ्ना पत्नी तथा सन्तानसहित इराक छाडेर जोर्डन पुगे। हुसेन कामेलले त्यहाँ इराकको हतियार कार्यक्रमसम्बन्धी महत्वपूर्ण जानकारी अन्तर्राष्ट्रिय पक्षलाई दिएका थिए।
केही समयपछि उनीहरू इराक फर्किए। क्षमादान र पारिवारिक मेलमिलापको आशामा उनीहरू स्वदेश फर्किएको देखिन्छ। तर सन् १९९६ मा उनीहरू आफ्नै विस्तारित परिवारका सदस्यहरूसँग भएको हिंसात्मक मुठभेडमा मारिए। सामाजिक सञ्जालमा यस घटनालाई प्रायः “सद्दामले आफ्ना छोरीका श्रीमान् मारिदिए” भनेर सरल रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। वास्तविक घटना भने परिवार, राजनीतिक विश्वासघात, सत्ता र प्रतिशोधसँग जोडिएको जटिल घटना थियो। त्यसैले इतिहासलाई सनसनीपूर्ण बनाउनुको सट्टा तथ्य र सन्दर्भसहित बुझ्नु उचित हुन्छ।
यस घटनाबाट नेपालको पहिलो पाठ स्पष्ट छ-राज्यसत्ता कुनै व्यक्ति, परिवार वा राजनीतिक समूहको निजी सम्पत्ति होइन। प्रधानमन्त्री, मन्त्री, सांसद वा दलका नेता जनताबाट प्राप्त अस्थायी जिम्मेवारीमा रहेका सार्वजनिक प्रतिनिधि हुन्। उनीहरूको शक्ति संविधान, कानुन र जनताको हितमा आधारित हुनुपर्छ।
दोस्रो पाठ परिवारवादसँग सम्बन्धित छ। राजनीतिमा परिवारका सदस्य सहभागी हुनु आफैँमा गलत होइन। तर पारिवारिक सम्बन्ध नै नियुक्ति, अवसर, पहुँच र राज्यस्रोत प्राप्तिको मुख्य आधार बन्न थाल्यो भने संस्थागत निष्पक्षता कमजोर हुन्छ। योग्यताको स्थानमा निकटता आउँछ र राज्य प्रणाली व्यक्तिगत सम्बन्धको जालोमा फस्न सक्छ।
तेस्रो पाठ राजनीतिक दलहरूका लागि महत्वपूर्ण छ। दलप्रतिको निष्ठा र नेताप्रतिको व्यक्तिगत निष्ठाबीच स्पष्ट सीमा हुनुपर्छ। स्वस्थ लोकतन्त्रमा नेता आलोचनाभन्दा माथि हुँदैनन्। असहमति, प्रश्न र सुझावलाई ‘विद्रोह’ वा ‘विश्वासघात’ ठान्ने संस्कारले नेतृत्वलाई वास्तविकताबाट टाढा पुर्याउँछ।
आम नागरिकका लागि पनि यसको गम्भीर सन्देश छ। कुनै नेता लोकप्रिय हुँदैमा उसका सबै निर्णय सही हुन्छन् भन्ने हुँदैन। लोकतन्त्रमा नागरिकको भूमिका केवल चुनावमा मतदान गर्नु होइन; सरकारलाई प्रश्न गर्नु, तथ्य खोज्नु, सार्वजनिक स्रोतको निगरानी गर्नु र गलत निर्णयको शान्तिपूर्ण आलोचना गर्नु पनि हो।
सद्दामको परिवारको त्रासदीले अन्ततः एउटा महत्वपूर्ण सत्य सम्झाउँछ-व्यक्तिगत शक्ति अस्थायी हुन्छ, तर संस्थागत कमजोरीको परिणाम पुस्तौँसम्म रहन सक्छ। त्यसैले नेपालले व्यक्तिभन्दा संस्था, परिवारभन्दा योग्यता र व्यक्तिगत निष्ठाभन्दा संविधानप्रतिको निष्ठालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
(क्रमश:)
(लेखक: लोक बहादुर थापा मगर, राजनीतिक, कूटनीतिक, सामाजिक, खेलकुद, सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका ज्ञाता हुनुहुन्छ)
