खाना खाएपछि एक मिनेट सिँढी चढ्दा पनि घट्न सक्छ ब्लड सुगर : के भन्छ अनुसन्धान ?

काठमाडौं । खाना खाएपछि लामो समयसम्म बसिरहनुको सट्टा केवल एक मिनेट सिँढी चढ्ने र ओर्लिने गरे पनि रगतमा चिनी तथा इन्सुलिनको वृद्धिलाई कम गर्न सकिने एक वैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ। तीन मिनेटसम्म यही गतिविधि गर्दा इन्सुलिन संवेदनशीलतामा समेत उल्लेखनीय सुधार देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

सन् २०२४ मा जर्नल अफ एक्सरसाइज साइन्स एन्ड फिटनेसमा प्रकाशित उक्त अध्ययनमा स्वस्थ युवा वयस्कलाई खाना खाएपछि आरामसँग बस्ने तथा एक, तीन र १० मिनेट सिँढी चढ्ने–ओर्लिने अलग–अलग अवस्थामा परीक्षण गरिएको थियो। यो ‘र्‍यान्डमाइज्ड कन्ट्रोल्ड क्रसओभर ट्रायल’ थियो, अर्थात् सहभागी प्रत्येक व्यक्तिलाई फरक दिनमा सबै अवस्था परीक्षण गराइएको थियो। मूल अनुसन्धानपत्र

अध्ययनमा सहभागीलाई ६५० क्यालोरीको मिश्रित खाना दिइएको थियो। त्यसमा ५३ प्रतिशत कार्बोहाइड्रेट, ३३ प्रतिशत बोसो र १४ प्रतिशत प्रोटिन समावेश थियो। खाना खाएपछि उनीहरूले आफ्नै सुविधाअनुसार हल्का गतिमा सिँढी चढ्ने र ओर्लिने अभ्यास गरेका थिए।

एक मिनेटमै करिब १४ mg/dL को अन्तर

अनुसन्धानको नतिजाअनुसार खाना खाएर बसिरहने अवस्थाको तुलनामा एक मिनेट सिँढी चढ्दा–ओर्लिँदा ब्लड ग्लुकोजको परिवर्तन औसतमा करिब १४ mg/dL कम देखिएको थियो। तीन मिनेटको गतिविधिमा यो अन्तर करिब १८.४ mg/dL र १० मिनेटमा करिब १० mg/dL थियो।

यसको अर्थ सबै व्यक्तिको ब्लड सुगर ठ्याक्कै १४ mg/dL ले घट्छ भन्ने होइन। अनुसन्धानले खाना खाएपछि बसिरहने अवस्थाको तुलनामा परीक्षण अवधिमा देखिएको औसत अन्तर मापन गरेको हो। व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था, खाएको खानाको प्रकार, औषधि, व्यायामको गति र समयअनुसार परिणाम फरक हुन सक्छ।

अध्ययनमा एक मिनेटको गतिविधिपछि इन्सुलिनको वृद्धि पनि बसिरहने अवस्थाको तुलनामा औसत १.८ माइक्रोइन्टरनेसनल युनिट प्रतिमिलिलिटर कम पाइएको थियो। तीन मिनेटमा २.८ र १० मिनेटमा १.१ माइक्रोइन्टरनेसनल युनिट प्रतिमिलिलिटर कम देखिएको अनुसन्धानको निष्कर्ष छ। पबमेडमा अध्ययनको विवरण

तीन मिनेटमा इन्सुलिन संवेदनशीलतामा सुधार

एक मिनेट सिँढी चढ्दा ग्लुकोज र इन्सुलिनमा सुधार देखिए पनि इन्सुलिन संवेदनशीलताको सूचकमा आएको परिवर्तन सांख्यिकीय रूपमा स्पष्ट थिएन। तर तीन मिनेट र १० मिनेटको अभ्यासपछि इन्सुलिन संवेदनशीलतामा महत्त्वपूर्ण सुधार देखिएको थियो।

इन्सुलिन संवेदनशीलता राम्रो हुनुको अर्थ शरीरका कोषले इन्सुलिनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरी रगतबाट ग्लुकोज लिन सक्नु हो। संवेदनशीलता कमजोर हुँदा शरीरलाई समान काम गर्न बढी इन्सुलिन आवश्यक पर्न सक्छ। दीर्घकालमा इन्सुलिन प्रतिरोध टाइप–२ मधुमेहको प्रमुख जोखिम कारकमध्ये एक मानिन्छ।

अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसनका अनुसार शारीरिक गतिविधिका क्रममा मांसपेशी खुम्चिँदा कोषले रगतबाट ग्लुकोज लिएर ऊर्जाका रूपमा प्रयोग गर्छन्। यस प्रक्रियाका लागि सधैँ इन्सुलिनकै आवश्यकता नपर्न सक्छ। व्यायामले इन्सुलिन संवेदनशीलता पनि बढाउने भएकाले गतिविधिका क्रममा र त्यसपछि शरीरले उपलब्ध इन्सुलिनलाई अझ प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसन

खाना खाएलगत्तै किन उपयोगी ?

खाना खाएपछि, विशेषगरी कार्बोहाइड्रेटयुक्त भोजनपछि, ग्लुकोज रगतमा प्रवेश गर्न थाल्छ। यही समयमा सक्रिय बनाइएका खुट्टाका ठूला मांसपेशीले ग्लुकोजलाई ऊर्जाका रूपमा उपयोग गर्न सक्छन्। सिँढी चढ्दा तिघ्रा, पिँडुला र नितम्बका मांसपेशी सक्रिय हुने भएकाले रगतमा चिनीको तीव्र वृद्धि कम गर्न मद्दत पुग्न सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले सहभागीले गरेको गतिविधिलाई ‘अत्यन्त हल्का’देखि ‘हल्का’ तीव्रताको मानेका छन्। त्यसैले अनुसन्धानको सन्देश खाना खाएपछि अत्यधिक तीव्र गतिमा दौडिनुपर्छ भन्ने होइन। आफ्नै सहज गतिमा छोटो समय सिँढी चढ्ने–ओर्लिने अभ्यास पनि लामो समय निष्क्रिय बस्नुभन्दा लाभदायक हुन सक्ने देखिएको हो।

परिणाम उत्साहजनक, तर सीमा पनि छन्

यो अध्ययन छोटो अवधिको थियो र मुख्यतः स्वस्थ युवा वयस्कमा गरिएको थियो। त्यसैले यसको नतिजालाई मधुमेह भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती, मुटुका रोगी वा घुँडा तथा सन्तुलनसम्बन्धी समस्या भएका सबैमा समान रूपमा लागू गर्न मिल्दैन।

यो अभ्यास मधुमेहको उपचार, औषधि, इन्सुलिन, चिकित्सकीय परामर्श वा नियमित व्यायामको विकल्प पनि होइन। यसले खाना खाएपछि केही मिनेट सक्रिय रहनुको सम्भावित लाभ मात्र देखाएको हो। दीर्घकालसम्म दैनिक रूपमा यस्तो अभ्यास गर्दा एचबीएवानसी, शरीरको तौल वा मधुमेह नियन्त्रणमा कति प्रभाव पर्छ भन्ने पुष्टि गर्न थप र ठूला अध्ययन आवश्यक छन्।

इन्सुलिन वा ब्लड सुगर घटाउने केही औषधि सेवन गर्ने व्यक्तिमा व्यायामपछि हाइपोग्लाइसेमिया अर्थात् ब्लड सुगर अत्यधिक घट्ने जोखिम रहन सक्छ। अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसनले त्यस्ता व्यक्तिलाई शारीरिक गतिविधि सुरु गर्नुअघि आफ्नो ब्लड सुगरको अवस्था र औषधिसँग सम्बन्धित जोखिमबारे स्वास्थ्यकर्मीसँग परामर्श गर्न सुझाएको छ।

समग्रमा, खाना खाएपछि तत्काल कुर्सी वा सोफामा लामो समय बस्नुभन्दा एकदेखि तीन मिनेट सिँढी चढ्ने–ओर्लिने वा सुरक्षित रूपमा हल्का हिँड्ने बानी उपयोगी हुन सक्ने वैज्ञानिक सङ्केत प्राप्त भएको छ। व्यस्त जीवनमा लामो समय व्यायाम गर्न नसक्नेका लागि ‘सानो गतिविधि पनि शून्य गतिविधिभन्दा राम्रो’ भन्ने सन्देश यस अनुसन्धानले दिएको छ।