काठमाडौं । भारतीय सेनाका नवनियुक्त प्रधानसेनापति जनरल धीरज सेठले नेपाल भ्रमण गर्ने तयारी भएको छ। नेपाली सेनाका प्रधानसेनापति महारथी अशोकराज सिग्देलको औपचारिक निमन्त्रणामा हुन लागेको भ्रमणका क्रममा जनरल सेठलाई राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गर्ने तयारी भइरहेको नयाँ दिल्लीस्थित उच्च स्रोतले साँघुलाई जानकारी दिएको छ।
स्रोतका अनुसार भ्रमणको सम्भावित समय आगामी २०८३ श्रावण ३१ अर्थात् २०२६ अगस्टको १६ तारिखदेखि २० तरिखसम्म हुने भ्रमणकाे सम्बन्धमा दुवै पक्षले कूटनीतिक तथा सैनिक तहमा आवश्यक समन्वय गरिरहेका छन्।
नेपाल सरकार, नेपाली सेना वा भारतीय पक्षबाट भ्रमणको औपचारिक कार्यतालिका सार्वजनिक भइसकेको छैन। स्रोतले उपलब्ध गराएको सूचनाअनुसार मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गर्ने विशेष समारोहलाई केन्द्रमा राखेर भ्रमण निश्चित गरिएको छ।
३० जुनमा सम्हाले नेतृत्व
जनरल धीरज सेठले ३० जुन २०२६ मा भारतीय सेनाको ३१औँ ‘चिफ अफ द आर्मी स्टाफ’का रूपमा जिम्मेवारी सम्हालेका हुन्। उनले चार दशकभन्दा लामो सैनिक सेवा पूरा गरेर अवकाश लिएका जनरल उपेन्द्र द्विवेदीको स्थान लिएका थिए।
भारत सरकारले सेठलाई ३० जुनको अपराह्नदेखि लागू हुने गरी सेना प्रमुखमा नियुक्त गरेको थियो। उनको कार्यकाल ३१ अगस्ट २०२८ सम्म रहने भारतीय रक्षा मन्त्रालयको नियुक्तिसम्बन्धी विवरणमा उल्लेख छ। सेना प्रमुख नियुक्त हुनुअघि उनी भारतीय सेनाको उपप्रमुख थिए। उनले अप्रिल २०२६ मा उपप्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए ।
सेठ नेसनल डिफेन्स एकेडेमी खडकवासला र इन्डियन मिलिटरी एकेडेमी देहरादुनका पूर्वविद्यार्थी हुन्। उनी सन् १९८६ डिसेम्बरमा भारतीय सेनाको ‘टु लान्सर्स’ अर्थात् गार्डनर्स हर्समा कमिसन भएका थिए।
भारतको बख्तरबन्द फौजबाट तीन दशकपछि सेना प्रमुख बन्ने उनी पहिलो अधिकारी हुन्। यसअघि बख्तरबन्द फौजका जनरल शङ्कर रायचौधरीले सन् १९९७ सम्म भारतीय सेनाको नेतृत्व गरेका थिए। सेठले दक्षिणी कमान्ड, दक्षिण–पश्चिमी कमान्ड, XXI कोर, दिल्ली एरिया, बख्तरबन्द ब्रिगेड तथा जम्मु–कश्मीरमा विद्रोह नियन्त्रण फोर्सको नेतृत्व गरिसकेका छन्। डीडी इन्डिया
उनले संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मिसनअन्तर्गत अंगोलामा समेत सेवा गरेका थिए। सैन्य सेवामा पुर्याएको योगदानका लागि उनलाई परम विशिष्ट सेवा पदक, उत्तम युद्ध सेवा पदक र अति विशिष्ट सेवा पदकबाट सम्मानित गरिएको छ।
राष्ट्रपति पौडेलबाट मानार्थ महारथी
प्रस्तावित भ्रमणको प्रमुख कार्यक्रम राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलबाट जनरल सेठलाई नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गर्ने समारोह हुनेछ। नेपाल भ्रमणमा आउने भारतीय सेनाध्यक्षलाई राष्ट्रपतिले शीतलनिवासमा आयोजित विशेष समारोहमा नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको चिह्न, प्रमाणपत्र र सम्मान प्रदान गर्ने परम्परा छ।
नेपाल र भारतले सन् १९५० देखि एकअर्काका बहालवाला सेना प्रमुखलाई मानार्थ महारथी तथा मानार्थ जनरलको दर्जा प्रदान गर्दै आएका छन्। भारतको विदेश मन्त्रालयले समेत यसलाई दुई देशबीचको दीर्घकालीन र विशिष्ट सैनिक परम्पराका रूपमा उल्लेख गरेको छ। भारतको विदेश मन्त्रालय
यसअघि तत्कालीन भारतीय सेनाध्यक्ष जनरल उपेन्द्र द्विवेदीलाई २१ नोभेम्बर २०२४ मा राष्ट्रपति पौडेलले नेपाली सेनाको मानार्थ महारथीको दर्जा प्रदान गरेका थिए। त्यसको केही सातापछि नेपालका प्रधानसेनापति अशोकराज सिग्देल भारत भ्रमणमा गएका थिए।
भारतकी राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मूले १२ डिसेम्बर २०२४ मा नयाँ दिल्लीस्थित राष्ट्रपति भवनमा आयोजित विशेष समारोहमा प्रधानसेनापति सिग्देललाई भारतीय सेनाको मानार्थ जनरलको दर्जा प्रदान गरेकी थिइन्। भारतको राष्ट्रपति कार्यालयले सिग्देलको सैनिक क्षमता तथा नेपाल–भारतबीचको दीर्घकालीन मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउन पुर्याएको योगदानको कदरस्वरूप सम्मान प्रदान गरिएको जनाएको थियो। यस अर्थमा जनरल सेठको प्रस्तावित नेपाल भ्रमण दुई देशका सेना प्रमुखबीचको पारस्परिक सम्मानको निरन्तरता हुनेछ।
भ्रमणमा के–के हुन सक्छ?
विगतका भारतीय सेनाध्यक्षको नेपाल भ्रमणको अभ्यास हेर्दा जनरल सेठले राष्ट्रपति पौडेल, प्रधानमन्त्री, रक्षामन्त्री तथा प्रधानसेनापति सिग्देलसँग अलग-अलग भेटवार्ता गर्ने सम्भावना छ। यद्यपि यी कार्यक्रमको आधिकारिक पुष्टि हुन बाँकी छ।
प्रधानसेनापति सिग्देल र जनरल सेठबीच हुने प्रतिनिधिमण्डलस्तरीय वार्तामा दुई देशका सेनाबीचको तालिम, संयुक्त सैन्य अभ्यास, विपद् व्यवस्थापन, सैन्य स्वास्थ्य सेवा, अधिकृत तथा सैनिक आदान-प्रदान र आपसी सहयोगका विषयमा छलफल हुन सक्ने सैनिक स्रोतको भनाइ छ।
नेपाल र भारतका सेनाबीच नियमित रूपमा ‘सूर्यकिरण’ संयुक्त अभ्यास सञ्चालन हुँदै आएको छ। दुवै सेना पर्वतीय युद्धकला, विपद् उद्धार, प्रतिआतङ्कवाद, शान्ति स्थापना तालिम तथा व्यावसायिक सैनिक शिक्षामा सहकार्य गर्दै आएका छन्।
भारतले नेपाली सेनालाई तालिम, सैन्य सामग्री, एम्बुलेन्स, स्वास्थ्य उपकरण तथा विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी सहयोग पनि उपलब्ध गराउँदै आएको छ। नेपाली सेनाका अधिकृतहरू भारतका नेसनल डिफेन्स कलेज, डिफेन्स सर्भिसेज स्टाफ कलेज, इन्डियन मिलिटरी एकेडेमीलगायत प्रतिष्ठित संस्थामा प्रशिक्षण लिने गरेका छन्।
प्रस्तावित भ्रमणका अवसरमा जनरल सेठले सैनिक मञ्च टुँडिखेलस्थित वीर स्मारकमा श्रद्धाञ्जलि अर्पण गर्ने, जङ्गी अड्डामा सम्मान गारद निरीक्षण गर्ने र नेपाली सेनाका वरिष्ठ अधिकृतसँग अन्तरक्रिया गर्ने कार्यक्रम पनि समावेश हुन सक्ने बताइएको छ।
परम्पराअनुसार भारतीय सेनाध्यक्षले पोखरास्थित नेपाली सेनाको मध्य कमान्ड वा कुनै सैनिक तालिम केन्द्रको अवलोकन गर्ने कार्यक्रमसमेत राखिन सक्छ। यसको औपचारिक पुष्टि भने अन्तिम कार्यतालिका सार्वजनिक भएपछि मात्र हुनेछ।
गोर्खा सैनिकको सम्बन्ध
नेपाल-भारत सैनिक सम्बन्धको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार भारतीय सेनामा कार्यरत नेपाली नागरिक तथा गोर्खा रेजिमेन्ट हुन्। दुई देशबीच राजनीतिक वा कूटनीतिक सम्बन्धमा समय-समयमा उतारचढाव आए पनि सेनाबीचको संस्थागत सम्बन्धलाई तुलनात्मक रूपमा स्थिर मानिँदै आएको छ।
भारतीय सेनाका वर्तमान प्रमुख सेठको भ्रमणमा गोर्खा भर्ती, भारतीय सेनाबाट अवकाशप्राप्त नेपाली भूतपूर्व सैनिकको पेन्सन तथा कल्याणकारी सुविधा र सैनिक परिवारसँग सम्बन्धित विषयले पनि स्थान पाउन सक्ने देखिन्छ। तर यी विषय औपचारिक कार्यसूचीमा समावेश छन् वा छैनन् भन्ने खुलाइएको छैन।
भारतको ‘अग्निपथ’ सैन्य भर्ती योजनापछि नेपालबाट गोर्खा भर्ती रोकिएको विषय अझै समाधान हुन सकेको छैन। प्रस्तावित उच्चस्तरीय सैनिक भेटवार्तामा यसबारे औपचारिक छलफल हुन्छ कि हुँदैन भन्ने चासोसमेत रहनेछ।
सैन्य कूटनीतिमा महत्त्वपूर्ण भ्रमण
नेपाल र भारतबीच खुला सीमा, ऐतिहासिक सम्बन्ध र जनस्तरीय आवागमनसँगै सुरक्षा चासो पनि जोडिएका छन्। हिमाली सीमा क्षेत्रको बदलिँदो सुरक्षा परिस्थिति, विपद्को बढ्दो जोखिम, साइबर सुरक्षा, ड्रोन प्रविधि तथा नयाँ किसिमका युद्ध चुनौतीले सैनिक सहकार्यको दायरा विस्तार गरिरहेको छ।
सेठले भारतीय सेनालाई प्रविधिसक्षम, भविष्यका युद्धका लागि तयार र स्वदेशी रक्षा उत्पादनमा आधारित संस्थाका रूपमा विकास गर्ने प्राथमिकता सार्वजनिक गरेका छन्। यसकारण उनको नेपाल भ्रमणमा परम्परागत सैनिक सम्बन्धसँगै प्रविधि, आधुनिकीकरण, विपद् प्रतिकार्य र व्यावसायिक तालिमका नयाँ क्षेत्रबारे छलफल हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
जनरल सेठको भ्रमण तय समयमै भएमा सेना प्रमुख बनेपछि उनको प्रारम्भिक महत्त्वपूर्ण छिमेक भ्रमणमध्ये नेपाल पर्नेछ। यसले नेपाललाई भारतीय सुरक्षा नेतृत्वको नयाँ प्राथमिकता बुझ्ने र द्विपक्षीय सैनिक सहकार्यका नयाँ क्षेत्र पहिचान गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।
मानार्थ महारथीको सम्मान सांकेतिक र औपचारिक प्रकृतिको भए पनि यसले नेपाल–भारत सैनिक सम्बन्धको विशेषता तथा निरन्तरतालाई प्रतिनिधित्व गर्छ। नयाँ दिल्ली स्रोतले दिएको सूचनाअनुसार अहिले भ्रमणको सम्भावित मिति र कार्यक्रमलाई अन्तिम रूप दिने काम भइरहेको छ। दुवै पक्षबाट औपचारिक घोषणा भएपछि भ्रमणको निश्चित अवधि र कार्यसूची स्पष्ट हुनेछ।
