यस उखानले कुनै पनि जीव, व्यक्ति, संस्था वा राष्ट्रलाई आकार, शक्ति, सम्पत्ति वा बाह्य प्रभावका आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन भन्ने सिकाउँछ। प्रकृतिले भँगेरालाई सानो बनाएको होला, तर अपूर्ण बनाएको छैन। जीवन सञ्चालनका लागि आवश्यक अङ्ग भएकैले उसले आफ्नो अस्तित्व जोगाउँछ, सन्तान हुर्काउँछ र प्राकृतिक सन्तुलनमा योगदान पुर्याउँछ।
राष्ट्रहरूको जीवन पनि यही सिद्धान्तबाट निर्देशित हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान ठूलो भूभाग, विशाल जनसङ्ख्या वा शक्तिशाली सेनाले मात्र सुनिश्चित गर्दैन। सुशासन, सक्षम संस्था, अनुशासित नागरिक, दूरदर्शी नेतृत्व र स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि भएका साना राष्ट्रहरूले समेत विश्वमञ्चमा आफ्नो आकारभन्दा ठूलो प्रभाव स्थापित गरेका उदाहरण प्रशस्त छन्।
नेपालका सन्दर्भमा यो उखान झन् अर्थपूर्ण छ। क्षेत्रफलका दृष्टिले नेपाल विशाल छैन। आर्थिक रूपमा अझै विकासशील अवस्थामै छ। पूर्वाधार, रोजगारी, औद्योगिकीकरण, उत्पादकत्व, शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक प्रशासनमा व्यापक सुधार आवश्यक छ। तर यिनै कमजोरीलाई नेपालको सम्पूर्ण परिचय बनाउनु न्यायसंगत र बुद्धिमानी हुँदैन।
नेपालसँग विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा, भगवान् गौतम बुद्धको जन्मभूमि, हिमालय, विशाल जलस्रोत, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा, धार्मिक सहिष्णुता र कहिल्यै उपनिवेश नबनेको गौरवपूर्ण इतिहास छ।
भारत र चीनजस्ता दुई उदाउँदा आर्थिक शक्तिबीचको रणनीतिक अवस्थिति पनि नेपालको महत्वपूर्ण राष्ट्रिय शक्ति हो। प्रश्न सम्भावना छ कि छैन भन्ने होइन; ती सम्भावनालाई समृद्धिमा रूपान्तरण गर्ने राजनीतिक इच्छाशक्ति, संस्थागत क्षमता र दूरदर्शी नेतृत्व छ कि छैन भन्ने हो।
यस उखानको पहिलो शिक्षा आत्मविश्वास हो। कुनै पनि राष्ट्र आत्महीनताबाट समृद्ध बन्न सक्दैन। आत्मविश्वास भनेको कमजोरी अस्वीकार गर्नु होइन; कमजोरी स्वीकार गर्दै आफ्नो शक्ति पहिचान गरी विवेकपूर्ण उपयोग गर्नु हो। नेपालले आफूलाई सधैँ समस्याको राष्ट्रका रूपमा चित्रण गर्ने मानसिकता त्याग्नुपर्छ। राष्ट्रिय आत्मविश्वास भ्रममा होइन, तथ्य र क्षमतामा आधारित हुनुपर्छ।
दोस्रो शिक्षा सुशासन हो। स्वस्थ शरीरका सबै अङ्गले इमानदारीपूर्वक काम गरे मात्र शरीर स्वस्थ रहन्छ। राष्ट्रमा पनि न्यायपालिका निष्पक्ष, प्रशासन व्यावसायिक, संसद् उत्तरदायी, संवैधानिक निकाय स्वतन्त्र, स्थानीय सरकार प्रभावकारी र विश्वविद्यालय अनुसन्धानमुखी हुनुपर्छ।
सुरक्षा निकाय संविधानप्रति निष्ठावान् र व्यावसायिक बन्नुपर्छ। कुनै एउटा अङ्ग कमजोर हुँदा सम्पूर्ण राज्य प्रणाली प्रभावित हुन्छ। लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने जिम्मेवारी कुनै एक नेता वा दलको मात्र होइन; राज्य संयन्त्र, राजनीतिक शक्ति र नागरिक समाज सबैको हो।
तेस्रो शिक्षा प्रत्येक नागरिकको सम्मान हो। किसान, शिक्षक, चिकित्सक, सैनिक, प्रहरी, श्रमिक, पत्रकार, कर्मचारी, उद्यमी, वैज्ञानिक र विद्यार्थी सबैको योगदान राष्ट्र निर्माणमा महत्वपूर्ण हुन्छ। कुनै पेशा, वर्ग वा समुदायलाई कम मूल्याङ्कन गरेर समृद्ध राष्ट्र बनाउन सकिँदैन। नेपालको बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक चरित्र कमजोरी होइन, साझा शक्ति हो। समावेशी लोकतन्त्रले मात्र विविधतालाई राष्ट्रिय एकताको आधार बनाउन सक्छ।
चौथो शिक्षा आर्थिक आत्मनिर्भरता हो। समृद्धि केही ठूला परियोजनाबाट मात्र निर्माण हुँदैन। लाखौँ किसान, साना तथा मझौला उद्योग, स्थानीय उद्यमी, पर्यटन व्यवसायी, सूचना प्रविधिमा कार्यरत युवा, महिला उद्यमी र नवप्रवर्तनकर्ताले अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउँछन्।
नेपालले उपभोगमुखी अर्थतन्त्रबाट उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ यात्रा गर्नुपर्छ। जलविद्युत्, कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, हरित ऊर्जा, जैविक उत्पादन र ज्ञानमा आधारित उद्योग भविष्यका आधार बन्न सक्छन्।
पाँचौँ शिक्षा राष्ट्रिय हितमा आधारित सन्तुलित कूटनीति हो। दुई विशाल छिमेकीबीचको अवस्थिति चुनौतीसँगै अवसर पनि हो। विवेकपूर्ण विदेश नीति भनेको कुनै शक्तिको प्रभाव क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु होइन; सबैसँग सम्मानजनक सम्बन्ध राख्दै सार्वभौमिकता, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता र राष्ट्रिय हित जोगाउनु हो। विश्वमा सम्मानित हुन ठूलोभन्दा पनि विश्वसनीय हुनु आवश्यक छ।
राष्ट्रिय सुरक्षाको अर्थसमेत फराकिलो भइसकेको छ। सीमा सुरक्षासँगै खाद्य, ऊर्जा, जल, स्वास्थ्य, साइबर, वातावरणीय सुरक्षा र विपद् प्रतिकार क्षमता उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा रहेको नेपालले राज्यका निकाय, स्थानीय समुदाय, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र र नागरिकको सहभागितामा राष्ट्रिय लचिलोपन निर्माण गर्नुपर्छ।
अहिले नेपालको प्रमुख आवश्यकता विश्वास पुनःस्थापना हो। नागरिकले राज्यप्रति, संस्थाले कानुनप्रति र नेतृत्वले राष्ट्रिय हितप्रति विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ। स्थिर नीति, पारदर्शी प्रशासन, उत्तरदायी नेतृत्व, मानव पूँजीमा लगानी, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र विधिको शासनबाट मात्रै लोकतन्त्र परिपक्व हुन्छ।
अन्ततः, नेपालको लक्ष्य ठूलो राष्ट्र बन्नु होइन, सक्षम राष्ट्र बन्नु हो; शक्तिशाली देखिनु होइन, विश्वसनीय बन्नु हो। “भँगेराको पनि पाँच अङ्ग हुन्छन्” भन्ने उखानले महानता आकारबाट होइन, चरित्र र क्षमताबाट जन्मिन्छ भन्ने सम्झाउँछ।
नेपालले मानव पूँजी, प्राकृतिक स्रोत, लोकतान्त्रिक संस्था, विज्ञान-प्रविधि, आर्थिक उत्पादन, राष्ट्रिय एकता र सन्तुलित कूटनीतिलाई साझा दृष्टिसँग जोड्न सके आकारमा सानो भए पनि उपलब्धिमा ठूलो र विश्वमञ्चमा सम्मानित राष्ट्र बन्न सक्छ। भँगेरा सानो हुन सक्छ, तर अपूर्ण हुँदैन; राष्ट्र पनि त्यस्तै हो।
