कुनै पनि राष्ट्रको खेलकुद विकास आकस्मिक रूपमा सम्भव हुँदैन। विश्व फुटबलको इतिहासले स्पष्ट देखाएको छ-आज सफल मानिएका अधिकांश राष्ट्र एकै दिनमा विश्वस्तरीय बनेका होइनन्। उनीहरूले दशकौँसम्म स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोण, स्थिर नीति, संस्थागत सुशासन, वैज्ञानिक योजना, गुणस्तरीय पूर्वाधार, दक्ष प्रशिक्षक, सक्षम प्रशासक तथा प्रतिभाशाली खेलाडी उत्पादन गर्ने प्रणाली निर्माण गरेपछि मात्र वर्तमान सफलता हासिल गरेका हुन्।
नेपाल पनि अहिले यस्तै ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। फुटबल आज पनि नेपालको सबैभन्दा लोकप्रिय खेल हो। देशका हरेक गाउँ, बस्ती, विद्यालय, क्याम्पस र सहरमा हजारौँ बालबालिका तथा युवाहरू फुटबल खेलिरहेका छन्। नेपाली महिला फुटबल टोलीले पछिल्ला वर्षहरूमा प्रदर्शन गरेको उत्साहजनक खेल र पुरुष फुटबलप्रतिको व्यापक जनआकर्षणले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-सही दिशा, सक्षम नेतृत्व र दिगो नीति अवलम्बन गर्न सकियो भने नेपालले आगामी दशकहरूमा एसियाली फुटबलमा सम्मानजनक स्थान बनाउन सक्छ।
यसका लागि नेपालले सन् २०४० सम्मको स्पष्ट, दीर्घकालीन र राष्ट्रिय सहमतिमा आधारित ‘राष्ट्रिय फुटबल दृष्टिपत्र-२०४०’ निर्माण गर्नुपर्छ। यो दृष्टिपत्र कुनै एउटा सरकार, मन्त्री, पदाधिकारी वा एन्फा नेतृत्वको मात्र दस्तावेज हुनु हुँदैन। यसलाई सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा संकल्पका रूपमा स्वीकार गरिनुपर्छ।
सरकार परिवर्तन, एन्फा नेतृत्व परिवर्तन वा प्रशासनिक फेरबदलका कारण यसको मूल उद्देश्य, कार्यक्रम र प्राथमिकता बदलिनु हुँदैन। जापान, दक्षिण कोरिया तथा जर्मनीले दीर्घकालीन नीतिगत निरन्तरता कायम गरेका कारण नै उनीहरूको फुटबल विकासले स्थायित्व पाएको हो।
१. फुटबल क्रान्तिको पहिलो मैदान : विद्यालय र स्थानीय समुदाय
नेपाली फुटबलको पुनर्जागरण विद्यालयबाटै सुरु गर्नुपर्छ। विद्यालयस्तरको फुटबललाई राष्ट्रिय फुटबल विकासको आधारशिला नबनाएसम्म प्रतिभा उत्पादनको दिगो प्रणाली निर्माण हुन सक्दैन।
विश्वका सफल फुटबल राष्ट्रमा राष्ट्रिय टोलीका अधिकांश खेलाडी विद्यालय, स्थानीय क्लब र उमेर समूहका प्रतियोगिताबाटै उत्पादन भएका छन्। जापानले सन् १९९० को दशकदेखि विद्यालय फुटबललाई राष्ट्रिय अभियानकै रूपमा अगाडि बढायो। आज जापानमा हरेक वर्ष हजारौँ विद्यालयस्तरीय फुटबल प्रतियोगिता सञ्चालन हुन्छन्। ती प्रतियोगिताबाट छनोट भएका प्रतिभाशाली खेलाडी क्रमशः क्षेत्रीय प्रशिक्षण केन्द्र, व्यावसायिक क्लब र राष्ट्रिय एकेडेमीसम्म पुग्छन्।
नेपालले पनि प्रत्येक विद्यालयमा फुटबललाई नियमित सहपाठ्यक्रम गतिविधिका रूपमा विकास गर्नुपर्छ। विद्यालयमा फुटबल खेलाउने काम वार्षिक खेलकुद सप्ताह वा विशेष अवसरमा सीमित हुनु हुँदैन। उमेर समूहअनुसार नियमित अभ्यास, प्रशिक्षकको व्यवस्था, स्थानीय प्रतियोगिता र प्रतिभा पहिचानको वैज्ञानिक प्रणाली आवश्यक छ।
अन्तरविद्यालय, अन्तरपालिका, अन्तरजिल्ला, प्रदेशस्तरीय र राष्ट्रिय विद्यालय फुटबल प्रतियोगिताको स्थायी संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। यस्तो संरचनाले लाखौँ बालबालिकालाई प्रारम्भिक उमेरमै फुटबलसँग जोड्नेछ। साथै, अनुशासन, समूह भावना, नेतृत्व क्षमता, आत्मविश्वास र शारीरिक स्वास्थ्य विकासमा पनि योगदान पुर्याउनेछ।
विद्यालयहरूलाई स्थानीय क्लब, पालिका, जिल्ला फुटबल संघ र प्रदेश खेलकुद निकायसँग संस्थागत रूपमा जोडिनुपर्छ। स्थानीय तहले विद्यालय फुटबल प्रतियोगिताका लागि निश्चित बजेट छुट्याउने र विद्यालयले प्रशिक्षित खेल शिक्षक वा फुटबल प्रशिक्षक राख्ने नीति बनाउन आवश्यक छ।
२. प्रतिभा संयोगले होइन, प्रणालीले खोज्नुपर्छ
नेपालका अधिकांश प्रतिभाशाली खेलाडी ग्रामीण क्षेत्रबाट आएका छन्। तर उनीहरूले व्यवस्थित प्रशिक्षण, पोषण, खेल विज्ञान, स्वास्थ्य सेवा तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अभ्यास सुविधा पाउने अवसर अत्यन्त सीमित छ। यही कारण धेरै प्रतिभा पहिचान हुनुअघि नै हराउने गरेका छन्।
त्यसैले प्रत्येक जिल्लामा कम्तीमा एउटा आधुनिक युवा फुटबल एकेडेमी स्थापना गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। ७७ वटै जिल्लामा उमेर समूहअनुसार प्रशिक्षण दिने एकेडेमी स्थापना गर्न सकियो भने प्रतिभाको खोजी संयोगमा होइन, व्यवस्थित राष्ट्रिय प्रक्रियाबाट हुनेछ।
यी एकेडेमीमा १० वर्षमुनि, १३ वर्षमुनि, १५ वर्षमुनि, १७ वर्षमुनि र २० वर्षमुनिका खेलाडीका लागि अलग प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ। खेलाडी छनोट गर्दा शारीरिक बनावटलाई मात्र आधार नबनाई प्राविधिक क्षमता, खेल बुझाइ, गति, निर्णय क्षमता, अनुशासन र दीर्घकालीन विकास सम्भावनालाई पनि मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
एकेडेमी केवल फुटबल अभ्यास गराउने स्थान मात्र हुनु हुँदैन। त्यहाँ शिक्षा, आवास, पोषण, स्वास्थ्य जाँच, खेल मनोविज्ञान, भिडियो विश्लेषण, चोटपटक व्यवस्थापन तथा व्यक्तित्व विकासको समेत व्यवस्था हुनुपर्छ।
क्रोएसियाले सीमित जनसंख्या हुँदाहुँदै पनि व्यवस्थित युवा एकेडेमी, क्लब संरचना र प्रतिभा विकास प्रणाली निर्माण गरेर विश्व फुटबलमा असाधारण सफलता हासिल गरेको छ। नेपालका लागि यो उदाहरण अत्यन्त प्रेरणादायी छ। जनसंख्या ठूलो वा अर्थतन्त्र अत्यन्त सम्पन्न नभए पनि प्रतिभा उत्पादनको स्पष्ट प्रणाली भए विश्वस्तरीय खेलाडी जन्माउन सकिन्छ।
नेपालका दुर्गम हिमाली र पहाडी क्षेत्रका खेलाडीलाई प्रतियोगिता तथा छनोटमा सहभागी गराउन विशेष व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रतिभा काठमाडौं वा प्रमुख सहरमा मात्र खोज्ने प्रवृत्ति अन्त्य गरिनुपर्छ। स्थानीय प्रशिक्षक र स्काउट परिचालन गरी गाउँ–गाउँबाट खेलाडी पहिचान गर्ने राष्ट्रिय अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
३. महिला फुटबललाई समान अवसर, समान संरचना र समान सम्मान
नेपालको राष्ट्रिय फुटबल दृष्टिकोणले महिला र पुरुष फुटबललाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ। महिला फुटबललाई सहायक कार्यक्रम वा दोस्रो दर्जाको खेलका रूपमा व्यवहार गरेर राष्ट्रिय फुटबलको पूर्ण क्षमता विकास हुन सक्दैन।
विश्व फुटबलमा महिला फुटबल तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ। स्पेन, इङ्ग्ल्यान्ड, जापान तथा संयुक्त राज्य अमेरिकाले महिला फुटबलमा गरेको दीर्घकालीन लगानीका कारण उनीहरू विश्वका अग्रणी राष्ट्र बनेका छन्।
नेपालमा पनि महिला फुटबलले उल्लेखनीय सम्भावना देखाइसकेको छ। महिला राष्ट्रिय टोलीले दक्षिण एसियाली प्रतियोगितामा लगातार प्रतिस्पर्धात्मक प्रदर्शन गर्दै आएको छ। नेपाली महिला खेलाडीको शारीरिक क्षमता, संघर्षशीलता, अनुशासन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा देखिएको आत्मविश्वासले उचित लगानी भए नेपालले महिला फुटबलबाट छिटो उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने आधार देखाएको छ।
यसका लागि महिला राष्ट्रिय लिगलाई पूर्ण व्यावसायिक बनाउनुपर्छ। लिग केही साताको औपचारिक प्रतियोगितामा सीमित हुनु हुँदैन। नियमित सिजन, क्लब लाइसेन्स, व्यावसायिक करार, खेलाडीको न्यूनतम पारिश्रमिक, स्वास्थ्य बीमा, सुरक्षित आवास तथा प्रशिक्षण सुविधाको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
विद्यालय र विश्वविद्यालयस्तरमा महिला फुटबल प्रतियोगिता अनिवार्य रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। ग्रामीण तथा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका प्रतिभाशाली बालिकालाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराइनुपर्छ। महिला प्रशिक्षक, रेफ्री, खेल प्रशासक, फिजियोथेरापिस्ट र खेल वैज्ञानिक उत्पादन गर्ने विशेष कार्यक्रम पनि सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
फुटबलमा लैङ्गिक समानता केवल सामाजिक न्यायको विषय होइन। यो राष्ट्रको खेलकुद क्षमता विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम पनि हो। नेपालको आधा जनसंख्यालाई अवसरबाट वञ्चित गरेर फुटबल विकासको राष्ट्रिय लक्ष्य पूरा हुन सक्दैन।
४. काठमाडौंकेन्द्रित फुटबलबाट सात प्रदेशका उत्कृष्टता केन्द्रसम्म
विश्वस्तरीय खेलाडी उत्पादन गर्न विश्वस्तरीय प्रशिक्षण वातावरण अपरिहार्य हुन्छ। प्रतिभा मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रतिभालाई उचित मैदान, प्रशिक्षक, विज्ञान, पोषण, प्रतिस्पर्धा र स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ।
नेपालले काठमाडौँमा मात्र केन्द्रित फुटबल पूर्वाधार विकासको सोचबाट बाहिर निस्कनुपर्छ। सातै प्रदेशमा आधुनिक फुटबल प्रशिक्षण तथा उत्कृष्टता केन्द्र स्थापना गर्न आवश्यक छ। पोखरा, धरान, विराटनगर, नेपालगञ्ज, बुटवल, धनगढी र सुर्खेतजस्ता सहरलाई क्षेत्रीय फुटबल उत्कृष्टता केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
प्रत्येक केन्द्रमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको मुख्य मैदान, प्राकृतिक र कृत्रिम घाँसे अभ्यासस्थल, इनडोर प्रशिक्षण हल, खेल विज्ञान प्रयोगशाला, खेल चिकित्सा केन्द्र, पुनर्स्थापना कक्ष, खेलाडी आवास, पोषण केन्द्र, फिटनेस जिम तथा भिडियो विश्लेषण प्रणालीको व्यवस्था हुनुपर्छ।
आइसल्यान्डले कठोर मौसम र सानो जनसंख्याका बाबजुद देशभर आधुनिक इनडोर प्रशिक्षण केन्द्र निर्माण गरेर आफ्नो फुटबल इतिहास परिवर्तन गरेको उदाहरण नेपालका लागि शिक्षाप्रद छ। नेपालमा पनि वर्षा, चिसो, हिमपात तथा मैदान अभावका कारण नियमित अभ्यास प्रभावित हुने क्षेत्रका लागि इनडोर वा ढाकिएका प्रशिक्षणस्थल निर्माण गर्न सकिन्छ।
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गर्न सकिने रंगशाला प्रदेशगत रूपमा निर्माण र स्तरोन्नति गर्नुपर्छ। तर रंगशाला निर्माणलाई मात्र पूर्वाधार विकास ठान्नु हुँदैन। दैनिक प्रशिक्षणका लागि साना र मध्यम आकारका गुणस्तरीय मैदान ठूलो संख्यामा आवश्यक पर्छन्।
स्थानीय तहले प्रत्येक वडामा खेलमैदान संरक्षण गर्ने नीति लिनुपर्छ। सार्वजनिक खुला क्षेत्रलाई अतिक्रमणबाट जोगाई खेलकुद प्रयोजनका लागि सुरक्षित राखिनुपर्छ। मैदान नभएको ठाउँमा फुटसल, साना कृत्रिम मैदान र बहुउद्देश्यीय प्रशिक्षण केन्द्र निर्माण गर्न सकिन्छ।
५. बलियो लिग, स्वच्छ एन्फा र विश्वकपको राष्ट्रिय सपना
फुटबलको दिगो विकासका लागि व्यावसायिक राष्ट्रिय लिग प्रणाली निर्माण अपरिहार्य छ। बलियो घरेलु लिगबिना बलियो राष्ट्रिय टोली निर्माण हुन सक्दैन। राष्ट्रिय टोलीको स्तर घरेलु प्रतियोगिताको गुणस्तर, नियमितता र प्रतिस्पर्धात्मकतासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ।
जापानको जे–लिग, दक्षिण कोरियाको के–लिग तथा अष्ट्रेलियाको ए–लिगले ती देशका राष्ट्रिय टोलीलाई बलियो बनाउन निर्णायक भूमिका खेलेका छन्। ती लिगले खेलाडीलाई नियमित उच्चस्तरीय प्रतिस्पर्धा मात्र दिएका छैनन्, प्रशिक्षक, रेफ्री, व्यवस्थापक, प्राविधिक जनशक्ति तथा खेल व्यवसायको समेत विकास गरेका छन्।
नेपालले क्लब व्यवस्थापनलाई व्यावसायिक बनाउनुपर्छ। क्लबहरू केवल प्रतियोगिताको समयमा सक्रिय हुने संस्थामा सीमित हुनु हुँदैन। प्रत्येक क्लबसँग आफ्नै कार्यालय, नियमित प्रशिक्षण व्यवस्था, युवा टोली, महिला टोली, प्रशिक्षक समूह, वित्तीय योजना र समर्थक विकास कार्यक्रम हुनुपर्छ।
वित्तीय पारदर्शिता, खेलाडीको व्यावसायिक करार, न्यूनतम पारिश्रमिक, बीमा, प्रसारण अधिकार, डिजिटल मार्केटिङ, प्रायोजन, टिकट बिक्री तथा समर्थकमा आधारित आर्थिक मोडेल विकास गर्नुपर्छ। क्लबलाई स्थानीय समुदायसँग जोडेर सामाजिक संस्थाका रूपमा समेत विकास गर्न सकिन्छ।
काठमाडौंका विभागीय र परम्परागत क्लबमा मात्र सीमित संरचनाबाट बाहिर निस्केर प्रदेश, सहर र स्थानीय समुदायमा आधारित क्लब प्रणाली विस्तार गर्न आवश्यक छ। पोखरा, विराटनगर, जनकपुर, बुटवल, नेपालगञ्ज, धनगढी, सुर्खेत र अन्य सहरका क्लबलाई राष्ट्रिय लिग संरचनामा स्थायी रूपमा जोड्न सकियो भने फुटबलको बजार र समर्थक आधार दुवै विस्तार हुनेछ।
राष्ट्रिय लिगसँगै दोस्रो श्रेणी, तेस्रो श्रेणी र क्षेत्रीय लिगको स्पष्ट संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। पदोन्नति र घटुवाको प्रणाली प्रभावकारी रूपमा लागू हुनुपर्छ। प्रतियोगिताको क्यालेन्डर कम्तीमा एक वर्षअघि सार्वजनिक गरिनुपर्छ र राजनीतिक, प्रशासनिक वा संस्थागत विवादका कारण लिग स्थगित हुने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ।
एसियन कप नियमित खेल्ने लक्ष्य
‘राष्ट्रिय फुटबल दृष्टिपत्र-२०४०’ को एउटा महत्वपूर्ण लक्ष्य एएफसी एसियन कपमा नियमित रूपमा छनोट हुने क्षमता विकास गर्नु हुनुपर्छ। एसियन कपमा एक पटक पुग्नु ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ, तर नियमित रूपमा छनोट हुनु नै फुटबल प्रणाली परिपक्व भएको प्रमाण हो।
उज्बेकिस्तान, जोर्डन, भियतनाम तथा ताजिकिस्तानजस्ता राष्ट्रले विगत दुई दशकमा योजनाबद्ध विकासमार्फत एसियाली फुटबलमा उल्लेखनीय प्रगति गरेका छन्। उनीहरूको सफलता आकस्मिक थिएन। युवा टोलीमा लगानी, नियमित घरेलु लिग, विदेशी टोलीसँग मैत्रीपूर्ण खेल, प्रशिक्षक विकास, खेल विज्ञान र संस्थागत सुधार त्यसका मुख्य आधार थिए।
नेपालले पनि प्रत्येक उमेर समूहको स्थायी राष्ट्रिय टोली निर्माण गर्नुपर्छ। छनोट प्रतियोगिताको केही साताअघि मात्र खेलाडी जम्मा गर्ने परम्परा अन्त्य गरिनुपर्छ। उमेर समूहका टोलीले वर्षभरि प्रशिक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेल्ने व्यवस्था हुनुपर्छ।
दक्षिण एसियाली प्रतियोगितालाई अन्तिम लक्ष्य होइन, एसियाली स्तरमा पुग्ने प्रारम्भिक आधारका रूपमा लिनुपर्छ। साफ च्याम्पियनसिप जित्नु महत्वपूर्ण उपलब्धि हुनेछ, तर राष्ट्रिय नीति त्यसमै सीमित हुनु हुँदैन।
विश्वकपको सपना अब नारा मात्र होइन
दीर्घकालीन रूपमा नेपालको राष्ट्रिय आकांक्षा फिफा विश्वकपमा छनोट हुने हुनुपर्छ। निश्चय नै यो लक्ष्य तत्काल प्राप्त हुने छैन। विश्वकपमा पुग्न दशकौँको तयारी, संस्थागत स्थिरता र निरन्तर लगानी आवश्यक पर्छ।
तर आज विश्वकपमा प्रतिस्पर्धा गरिरहेका धेरै राष्ट्र केही दशकअघि नेपालकै जस्तै कमजोर संरचना, सीमित पूर्वाधार र अस्थिर व्यवस्थाबाट अगाडि बढेका थिए।
मोरक्कोले राष्ट्रिय फुटबल एकेडेमी, वैज्ञानिक प्रशिक्षण, प्रशिक्षक विकास तथा संस्थागत सुधारमार्फत विश्वकप २०२२ मा सेमिफाइनलसम्म पुगेर इतिहास रच्यो। क्रोएसियाले सानो जनसंख्या हुँदाहुँदै पनि विश्वकपको फाइनल र सेमिफाइनलसम्म पुगेर संसारलाई चकित बनायो। जापानले सन् १९९८ पछि लगातार विश्वकपमा सहभागिता जनाउँदै एसियाको अग्रणी फुटबल राष्ट्रका रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गरेको छ।
यी उदाहरणले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन्-विश्वकपमा पुग्ने सपना केवल
