काठमाडौं, २९ जेठ २०८३ । देशको सीमा केवल नक्सा, स्तम्भ र सरकारी दस्तावेजले मात्र जोगिँदैन, त्यसका लागि सीमा क्षेत्रमा बसेर दिनरात आफ्नो माटो, खेतबारी, घरआँगन र जीवनसँगै सीमाको पहिचान जोगाइरहेका नागरिकहरूको साहस पनि उत्तिकै निर्णायक हुन्छ भन्ने तथ्य सुस्ताका स्थानीय बासिन्दाले फेरि एकपटक प्रमाणित गरेका छन् ।
२०८३ जेठ २९ गते सुस्ता क्षेत्रमा भारतीय सीमा सुरक्षा बल एसएसबी प्रवेश गरेको विषयलाई लिएर स्थानीय नेपाली नागरिकहरूले देखाएको साहस, संयम र देशप्रेम यतिबेला चौतर्फी प्रशंसाको विषय बनेको छ । सीमाक्षेत्रमा बसेका सुस्तावासी नेपाली दाजुभाइ–दिदीबहिनीहरूले आफ्नो भूमि, स्वाभिमान र राष्ट्रिय अस्मिताको पक्षमा उभिएर देखाएको अडानले देशभरका नागरिकको ध्यान तानेको छ ।
नेपालमा मधेश र सीमाक्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपाली नागरिकहरूलाई कहिलेकाहीँ संकीर्ण दृष्टिले हेर्ने, ‘मधेशी’ भनेर विभेद गर्ने वा उनीहरूको राष्ट्रप्रेमप्रति अनावश्यक प्रश्न उठाउने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । तर सुस्ताको पछिल्लो घटनाले यस्तो गलत मानसिकतालाई कडा जवाफ दिएको छ । सीमा क्षेत्रमा बस्ने नागरिकहरू नै देशको भूगोल, भू-अधिकार र राष्ट्रिय स्वाभिमानका वास्तविक पहरेदार हुन् भन्ने सन्देश सुस्तावासीले व्यवहारमै देखाएका छन् ।
सीमा सुरक्षाको औपचारिक जिम्मेवारी राज्यका सुरक्षा निकाय-नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल नेपाल र नेपाली सेनालगायत संस्थाहरूको भए पनि व्यवहारमा सीमाको पहिलो सूचना दिने, पहिलो प्रतिरोध गर्ने र पहिलो साक्षी बन्ने भूमिका स्थानीय नागरिककै हुन्छ । सीमा स्तम्भ नजिकै घर भएका, खेत जोत्ने, नदीको बहावसँग संघर्ष गर्ने, वर्षौंदेखि अतिक्रमण, दबाब र असुरक्षाबीच पनि नेपाली भूमिमा अडिग रहने जनता नै सीमाका अग्रपंक्तिका रक्षक हुन् ।
सुस्ताको घटना यसैको ज्वलन्त उदाहरण हो । भारतीय एसएसबी प्रवेश गरेको सूचना पाएपछि स्थानीय बासिन्दा चुप लागेर बसेनन् । उनीहरूले आफ्नो भूमिमा बाह्य हस्तक्षेपको अनुभूति गर्दै प्रतिवाद गरे, आवाज उठाए र सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराए । यही साहसका कारण सुस्तावासी आज देशभर प्रशंसित भएका छन् ।
सुस्ता नेपालको संवेदनशील सीमा क्षेत्रमध्ये एक हो । नारायणी नदीको बहाव, सीमा स्तम्भको समस्या, खेतीयोग्य जमिनमाथिको दाबी–प्रतिदाबी र बारम्बार उत्पन्न हुने सीमा तनावका कारण सुस्ता वर्षौंदेखि राष्ट्रिय सरोकारको विषय बन्दै आएको छ । यस्तो संवेदनशील भूभागमा स्थानीय नागरिकको उपस्थिति, सचेतना र प्रतिरोध भावना कमजोर हुने हो भने सीमा संरक्षण अझ जटिल बन्न सक्ने स्थानीय जानकारहरूको भनाइ छ ।
सीमामा बस्ने नागरिकहरूको दैनिक जीवन आफैंमा संघर्षपूर्ण छ । उनीहरू केवल खेतीपाती, व्यापार वा जीविकोपार्जनका लागि मात्र सीमामा बसेका होइनन्, उनीहरू नेपाली माटोको जीवन्त प्रमाण बनेर बसेका छन् । उनीहरूको नागरिकता, बोली, संस्कृति, पीडा र प्रतिरोध सबै नेपाली राष्ट्रियताको अंग हुन् । त्यसैले सुस्तावासीको साहसलाई केवल स्थानीय घटनाका रूपमा होइन, राष्ट्रिय चेतनाको रूपमा बुझ्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
सामाजिक सञ्जालदेखि सार्वजनिक बहससम्म सुस्तावासी नेपालीहरूको प्रशंसा भइरहेको छ । धेरैले उनीहरूलाई “सीमाका वास्तविक रक्षक” भन्दै सम्मान व्यक्त गरेका छन् । आम नेपालीले सुस्तावासी दाजुभाइ–दिदीबहिनीलाई सलाम अर्पण गरेको भावना विभिन्न माध्यमबाट सार्वजनिक भइरहेको छ ।
यस घटनाले राज्यलाई पनि गम्भीर सन्देश दिएको छ । सीमा क्षेत्रमा बसेका नागरिकहरूलाई केवल चुनावका बेला मतदाता वा प्रशासनिक अभिलेखका नागरिकका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रिय सुरक्षाका आधारस्तम्भका रूपमा हेर्नुपर्छ । उनीहरूको सुरक्षा, जीवनस्तर, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, सडक र कानुनी पहुँच बलियो नबनाई सीमा सुरक्षा मजबुत हुन सक्दैन ।
सीमाको रक्षा केवल हतियार बोकेर गस्ती गर्ने काम मात्र होइन । सीमा जोगिन त्यहाँ बस्ने नागरिकको मनोबल, राज्यप्रतिको विश्वास र आफ्नो भूमिप्रतिको अपनत्व बलियो हुनुपर्छ । सुस्ताका नागरिकहरूले यही राष्ट्रिय चेतनाको उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् ।
मधेश, तराई र सीमा क्षेत्रमा बस्ने नेपाली नागरिकहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि अब व्यापक सुधार आवश्यक छ । उनीहरूको राष्ट्रप्रेममाथि शंका होइन, सम्मान हुनुपर्छ । उनीहरूको बोली, पहिरन, संस्कृति वा भूगोलका आधारमा भेदभाव होइन, उनीहरूले जोगाइरहेको सीमा र राष्ट्रिय अस्मिताको कदर हुनुपर्छ ।
सुस्तावासीको साहसले आज फेरि सम्झाएको छ-देशको सीमा काठमाडौँका भाषणले मात्र जोगिँदैन, सीमा नजिकै बस्ने नेपाली नागरिकको अडान, आँट र बलिदानले जोगिन्छ । औपचारिक रूपमा सुरक्षा निकाय राज्यको सीमा सुरक्षाका संरक्षक हुन्, तर व्यवहारमा सीमाको पहिलो पहरेदार त्यहीँ बस्ने जनता हुन् ।
यस अर्थमा सुस्तावासी नेपालीहरू आज केवल एउटा घटनाका पात्र होइनन्, राष्ट्रिय स्वाभिमानका प्रतीक बनेका छन् । उनीहरूको साहस, सजगता र मातृभूमिप्रतिको निष्ठालाई आम नेपालीले सम्मानपूर्वक सलाम गरेका छन् ।
