२१औँ शताब्दीको विश्व तीव्र परिवर्तनको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ । आज राजनीति, राष्ट्रिय सुरक्षा, कूटनीति, सञ्चारमाध्यम र जनमत निर्माणको स्वरूप विगतको तुलनामा अत्यन्त फरक भइसकेको छ । कुनै समय शक्ति संघर्ष मुख्यतः सैन्य क्षमता, भौगोलिक नियन्त्रण, राजनीतिक संगठन वा वैचारिक प्रतिस्पर्धामा आधारित हुन्थ्यो ।
अहिले भने सूचना, डिजिटल प्रभाव, सामाजिक सञ्जाल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर क्षमता, अडियो–भिडियो सामग्री, एल्गोरिद्मिक प्रचार तथा जनमानसको मनोवैज्ञानिक प्रभाव आधुनिक शक्ति संरचनाका महत्वपूर्ण आधार बन्दै गएका छन् ।
नेपालमा समय–समयमा देखिने अडियो विवाद, सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने चरित्रहत्या, राजनीतिक दुष्प्रचार, डिजिटल अफवाह तथा बाह्य प्रभावबारे उठ्ने प्रश्नहरू पनि यही विश्वव्यापी परिवर्तनको एउटा स्थानीय अभिव्यक्ति हुन् । यस प्रकारका घटनाहरूलाई केवल क्षणिक स्क्यान्डल वा सामान्य राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपको रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यस्ता घटनाहरूले आधुनिक लोकतन्त्रले सामना गरिरहेको गहिरो संरचनात्मक परिवर्तनलाई पनि संकेत गरिरहेका हुन्छन् ।
आज विश्वका धेरै राष्ट्रहरूले “सूचना युद्ध” लाई राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडेर हेर्न थालेका छन् । सूचना युद्ध भन्नाले केवल गलत समाचार फैलाउने कार्य मात्र बुझिँदैन । यसमा सामाजिक सञ्जालमार्फत जनमत प्रभावित गर्ने प्रयास, राजनीतिक ध्रुवीकरण बढाउने प्रचार, कृत्रिम रूपमा भाइरल बनाइएका सामग्री, सम्पादित अडियो–भिडियो, डीपफेक प्रविधि, साइबर प्रभाव तथा मनोवैज्ञानिक दबाब निर्माण गर्ने रणनीतिहरू समेत समावेश हुन्छन् ।
नेपाल अहिले यस्तो संक्रमणकालीन मोडमा उभिएको देखिन्छ जहाँ लोकतान्त्रिक खुलापन, डिजिटल प्रविधि र राजनीतिक प्रतिस्पर्धा एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिन थालेका छन् । यस्तो अवस्थामा नेपालले विश्वका सफल तथा अनुभवी राष्ट्रहरूबाट पाठ सिक्नु अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ ।
Finland लाई विश्वमा डिजिटल सूचना सुरक्षाको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा हेरिन्छ । फिनल्याण्डले धेरै पहिलेदेखि नै सूचना युद्धलाई केवल प्रविधिको विषय होइन, राष्ट्रिय चेतनासँग जोडिएको विषयका रूपमा बुझ्यो । Russia सँगको संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थाका कारण फिनल्याण्डले आफ्ना नागरिकलाई डिजिटल रूपमा सचेत बनाउने दीर्घकालीन नीति अपनायो ।
त्यहाँ विद्यालय स्तरदेखि नै विद्यार्थीलाई समाचारको स्रोत कसरी परीक्षण गर्ने, फेक न्युज कसरी चिन्ने, सामाजिक सञ्जालमा आउने सामग्रीलाई आलोचनात्मक दृष्टिले कसरी हेर्ने भन्ने शिक्षा दिइन्छ । फिनल्याण्डले बुझेको मुख्य सत्य के थियो भने आधुनिक सूचना युद्धमा सबैभन्दा बलियो रक्षा प्रणाली “सचेत नागरिक समाज” हो ।
नेपालले यहाँबाट अत्यन्त महत्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्छ । नेपालको दीर्घकालीन सुरक्षा केवल प्रहरी, सेना वा गुप्तचर निकायमा मात्र निर्भर रहने छैन । यदि नागरिकहरू स्वयं डिजिटल रूपमा सचेत भएनन् भने कुनै पनि अफवाह, सम्पादित अडियो वा भावनात्मक प्रचारले समाजलाई सजिलै प्रभावित गर्न सक्छ । त्यसैले नेपालले विद्यालय, विश्वविद्यालय तथा सार्वजनिक जीवनमा डिजिटल साक्षरतालाई राष्ट्रिय अभियानकै रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ ।
Singapore ले डिजिटल दुष्प्रचार तथा फेक न्युज नियन्त्रणका लागि अत्यन्त व्यवस्थित कानुनी र प्रशासनिक संरचना विकास गरेको छ । सिंगापुरले सामाजिक स्थिरता र राष्ट्रिय विश्वासलाई प्राथमिकता दिँदै डिजिटल सामग्रीमाथि उत्तरदायित्वको अवधारणा लागू गरेको छ ।
त्यहाँ झुटा सूचना फैलाएर सामाजिक अशान्ति सिर्जना गर्ने गतिविधिलाई गम्भीर अपराधका रूपमा लिइन्छ । राज्यसँग उच्चस्तरीय साइबर अनुसन्धान क्षमता, तीव्र प्रतिक्रिया दिने प्रशासनिक संयन्त्र तथा प्रविधि–आधारित निगरानी प्रणाली छ ।
तर सिंगापुरको मोडेल पूर्ण रूपमा नेपालमा लागू गर्न सम्भव वा उपयुक्त नहुन सक्छ । किनकि नेपाल बहुदलीय, खुला र विविधतापूर्ण लोकतान्त्रिक समाज हो । नेपालको सामाजिक संरचना भावनात्मक, राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्त बहुआयामिक छ । त्यसैले नेपालले सिंगापुरबाट “संस्थागत दक्षता” सिक्नुपर्छ, तर अत्यधिक नियन्त्रणवादी मोडेल भने सावधानीपूर्वक मात्र अपनाउनुपर्छ ।
Estonia डिजिटल राष्ट्र निर्माणको अर्को उत्कृष्ट उदाहरण हो । सन् २००७ मा ठूलो साइबर आक्रमणपछि एस्टोनियाले साइबर सुरक्षालाई राष्ट्रिय अस्तित्वसँग जोडेर हेर्न थाल्यो ।
उसले डिजिटल पहिचान प्रणाली, साइबर प्रतिरक्षा, डेटा सुरक्षा तथा प्रविधि–आधारित सरकारी सेवा निर्माणमा व्यापक लगानी गर्यो । आज एस्टोनिया विश्वका सबैभन्दा सुरक्षित डिजिटल लोकतन्त्रहरूमध्ये एक मानिन्छ ।
नेपालका लागि यहाँको मुख्य पाठ के हो भने डिजिटल युगमा राष्ट्रिय सुरक्षा केवल सीमा सुरक्षा वा भौतिक सुरक्षामा सीमित रहँदैन । डेटा, डिजिटल संरचना, सूचना प्रवाह र साइबर विश्वसनीयता पनि राष्ट्रिय सुरक्षाका अभिन्न अंग बन्छन् ।
South Korea ले तीव्र प्रविधि विकाससँगै सामाजिक सञ्जाल दुरुपयोग, साइबर अपराध तथा अनलाइन ध्रुवीकरणका चुनौती पनि सामना गर्यो । दक्षिण कोरियाले समाधानका लागि शिक्षा, प्रविधि, कानून र अनुसन्धानलाई एकीकृत ढंगले अघि बढायो ।
उसले साइबर अनुसन्धान विशेषज्ञ उत्पादन, डिजिटल फरेन्सिक प्रविधि विकास तथा सार्वजनिक डिजिटल चेतनामा ठूलो लगानी गर्यो । दक्षिण कोरियाले प्रविधिलाई रोक्ने प्रयास गरेन; उसले प्रविधिलाई जिम्मेवार र सुरक्षित बनाउने प्रयास गर्यो ।
नेपालले पनि यही दृष्टिकोण अपनाउन आवश्यक छ । सामाजिक सञ्जाललाई पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने वा डरको दृष्टिले मात्र हेर्ने भन्दा त्यसलाई जिम्मेवार प्रयोगतर्फ लैजानु अधिक व्यावहारिक हुनेछ ।
Australia ले सामाजिक सञ्जालको मानसिक स्वास्थ्य, बालसुरक्षा तथा लोकतान्त्रिक संस्कृतिमाथिको प्रभावलाई गम्भीर रूपमा अध्ययन गरेको छ । विशेषतः किशोर–किशोरीहरूको मानसिक अवस्था, साइबर बुलिइङ, डिजिटल लत तथा एल्गोरिद्मिक प्रभावबारे अस्ट्रेलियाले व्यापक बहस अघि बढाएको छ ।
त्यहाँ सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूलाई पनि उत्तरदायी बनाउने प्रयास गरिएको छ ।
नेपालले यहाँबाट सिक्नुपर्ने मुख्य कुरा के हो भने डिजिटल चुनौती केवल राजनीतिक विषय होइन; यो सामाजिक स्वास्थ्य, पारिवारिक संरचना, युवा मनोविज्ञान र सांस्कृतिक स्थिरतासँग पनि सम्बन्धित विषय हो ।
United States को अनुभव पनि नेपालका लागि महत्वपूर्ण छ । २०१६ पछिको अमेरिकी चुनावी वातावरणले देखायो कि अत्यन्त विकसित लोकतन्त्र पनि फेक न्युज, बाह्य हस्तक्षेप, सामाजिक सञ्जाल प्रचार तथा राजनीतिक ध्रुवीकरणबाट प्रभावित हुन सक्छ ।
अमेरिकामा अहिले तथ्य परीक्षण संस्था, डिजिटल पारदर्शिता, प्लेटफर्म उत्तरदायित्व तथा साइबर अनुसन्धान प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने प्रयास भइरहेको छ ।
नेपालका लागि यहाँको मुख्य पाठ के हो भने लोकतन्त्रलाई सुरक्षित राख्न केवल चुनाव पर्याप्त हुँदैन । सत्यमा आधारित सार्वजनिक संवाद, विश्वसनीय सञ्चारमाध्यम तथा संस्थाप्रतिको जनविश्वास अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
यी सबै उदाहरणहरूबाट नेपालका लागि एउटा स्पष्ट निष्कर्ष निस्कन्छ । आधुनिक डिजिटल युगमा सफल राष्ट्र त्यही बन्न सक्छ जसले प्रविधि, लोकतन्त्र, सुरक्षा र नागरिक स्वतन्त्रताबीच सन्तुलन कायम गर्न सक्छ ।
नेपालले न पूर्ण अराजक डिजिटल खुलापन अपनाउनुपर्छ, न अत्यधिक नियन्त्रणवादी नीति । नेपालको लागि सबैभन्दा उपयुक्त मार्ग “सन्तुलित लोकतान्त्रिक डिजिटल सुरक्षा मोडेल” हुन सक्छ ।
यसका लागि नेपालले दीर्घकालीन रूपमा केही महत्वपूर्ण कदमहरू चाल्न आवश्यक देखिन्छ ।
सबैभन्दा पहिले नेपालले राष्ट्रिय डिजिटल सुरक्षा रणनीति निर्माण गर्नुपर्छ । यसमा साइबर सुरक्षा, डीपफेक, डेटा संरक्षण, सूचना युद्ध, कृत्रिम बुद्धिमत्ता तथा सामाजिक सञ्जाल उत्तरदायित्वलाई समावेश गर्नुपर्छ ।
दोस्रो, विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म डिजिटल नागरिक शिक्षा अनिवार्य गर्नुपर्छ । विद्यार्थीहरूले फेक न्युज पहिचान, स्रोत परीक्षण, सामाजिक सञ्जाल नैतिकता तथा डिजिटल सुरक्षा सम्बन्धी ज्ञान प्राप्त गर्न आवश्यक छ ।
तेस्रो, नेपाल प्रहरी, Cyber Bureau Nepal Police तथा National Investigation Department लाई अत्याधुनिक डिजिटल अनुसन्धान क्षमताले सुसज्जित बनाउनुपर्छ ।
चौथो, सञ्चारमाध्यमलाई अझ जिम्मेवार, अनुसन्धानमुखी र तथ्य–आधारित बनाउनुपर्छ । स्वतन्त्र पत्रकारिता लोकतन्त्रको आधार हो, तर पत्रकारिताले पनि पेशागत नैतिकता र आत्मअनुशासनलाई सुदृढ गर्नुपर्छ ।
पाँचौं, नेपालले सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूसँग सहकार्य गर्दै नेपाली सन्दर्भअनुसार जिम्मेवार डिजिटल वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । Facebook, TikTok, YouTube लगायतका प्लेटफर्महरूसँग डेटा सुरक्षा, बालसुरक्षा तथा दुष्प्रचार नियन्त्रणबारे समन्वय आवश्यक छ ।
छैटौं, डिजिटल सुरक्षा र सूचना विश्वसनीयतालाई दलगत राजनीतिभन्दा माथिको राष्ट्रिय मुद्दाका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ ।
अन्ततः नेपालले बुझ्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो सत्य के हो भने भविष्यको राष्ट्रिय शक्ति केवल सैन्य क्षमता वा आर्थिक स्रोतमा मात्र आधारित रहने छैन । भविष्यमा राष्ट्रको शक्ति सचेत नागरिक, विश्वसनीय संस्था, सुरक्षित डिजिटल संरचना, जिम्मेवार सञ्चारमाध्यम तथा सन्तुलित लोकतान्त्रिक संस्कृतिमा निर्भर रहनेछ ।
यदि नेपालले समयमै दूरदृष्टि अपनाएर शिक्षा, डिजिटल चेतना, साइबर सुरक्षा, संस्थागत सुधार तथा राष्ट्रिय एकताको मार्ग रोज्यो भने अहिले देखिएका चुनौतीहरू भविष्यका अवसरमा रूपान्तरण हुन सक्छन् ।
तर यदि समाज अफवाह, भावनात्मक ध्रुवीकरण, डिजिटल भीड मानसिकता तथा संस्थामाथिको अविश्वासतर्फ गयो भने लोकतान्त्रिक स्थिरता कमजोर हुन सक्छ । यसैले नेपालको भविष्य केवल प्रविधिले होइन, प्रविधिप्रति नेपाली समाजले विकास गर्ने विवेक, जिम्मेवारी र परिपक्वताले निर्धारण गर्नेछ ।
(लेखक परिचय: ब्रिगेडियर जनरल लोक बहादुर थापा मगर (सेवानिवृत्त) नेपाली सेनाका पूर्व अधिकृत तथा दक्षिण एशियाली भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने सुरक्षा विश्लेषक हुनुहुन्छ। इमेल: thapalok53@gmail.com | फोन: +977 9851073477)
