काठमाडौं । संसारकै सबैभन्दा महँगो मसला मानिने ‘स्याफ्रन’ अर्थात् केसर अहिले नेपालमा पनि निकै लोकप्रिय बन्दै गएको छ। विशेषगरी दूध, चिया, मिठाई, आयुर्वेदिक औषधि तथा सौन्दर्य सामग्रीमा यसको प्रयोग बढ्दै गएको हो।
इरान, कश्मीर र स्पेनजस्ता देशमा उत्पादन हुने स्याफ्रनलाई स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिए पनि यसको अत्यधिक वा गलत प्रयोगले असर गर्न सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन्।
स्याफ्रनका मुख्य फाइदा
१. मानसिक तनाव कम गर्न सहयोग
विशेषज्ञहरूका अनुसार स्याफ्रनमा पाइने केही प्राकृतिक तत्वले मानसिक तनाव, चिन्ता र उदासीनता कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। त्यसैले पछिल्लो समय हर्बल उपचारमा यसको प्रयोग बढ्दो छ।
२. निद्रा सुधारमा उपयोगी
राति दूधमा सानो मात्रामा केसर मिसाएर सेवन गर्दा निद्रा राम्रो लाग्ने विश्वास गरिन्छ। आयुर्वेदमा यसलाई शरीरलाई शान्त बनाउने पदार्थका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
३. छालाको सौन्दर्यमा लाभ
स्याफ्रन फेसप्याक, क्रिम तथा सौन्दर्य सामग्रीमा प्रयोग हुने गर्छ। यसले छालामा चमक ल्याउन र दाग कम गर्न सहयोग गर्ने दाबी गरिन्छ।
४. एन्टिअक्सिडेन्ट गुण
स्याफ्रनमा शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट पाइने भएकाले शरीरलाई फ्री–र्याडिकलबाट जोगाउन मद्दत पुग्ने अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।
५. पाचन प्रणालीमा सहयोग
कम मात्रामा सेवन गर्दा पाचन सुधार र भोक बढाउन मद्दत पुग्ने आयुर्वेदिक मान्यता छ।
अत्यधिक प्रयोगले हुन सक्छ बेफाइदा
१. धेरै सेवन गर्दा स्वास्थ्य जोखिम
चिकित्सकहरूका अनुसार अत्यधिक स्याफ्रन सेवन गर्दा:
टाउको दुख्ने
वाकवाकी लाग्ने
चक्कर आउने
पेट गडबडी
रक्तचापमा असर
जस्ता समस्या देखिन सक्छन्।
२. गर्भवती महिलाका लागि सावधानी
विशेषगरी गर्भवती महिलाले धेरै मात्रामा केसर सेवन गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्ने चिकित्सकहरूको चेतावनी छ। यसले गर्भाशयमा असर गर्न सक्ने भएकाले चिकित्सकको सल्लाहबिना प्रयोग नगर्न सुझाव दिइन्छ।
३. नक्कली स्याफ्रनको जोखिम
बजारमा नक्कली वा रंग मिसाइएको स्याफ्रन बिक्री हुने गरेको पाइन्छ। यस्तो पदार्थ सेवन गर्दा स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्ने विज्ञहरू बताउँछन्।
किन महँगो छ स्याफ्रन ?
स्याफ्रन उत्पादन प्रक्रिया निकै कठिन हुने भएकाले यसको मूल्य अत्यन्त महँगो हुने गरेको छ। एउटा फूलबाट केवल तीनवटा साना रेशा मात्र प्राप्त हुने भएकाले ठूलो परिमाण उत्पादन गर्न लाखौं फूल आवश्यक पर्छ। त्यसैले यसलाई “रेड गोल्ड” अर्थात् रातो सुनसमेत भन्ने गरिन्छ।
विशेषज्ञको सुझाव
स्वास्थ्यविद्हरूले स्याफ्रनलाई औषधीय गुण भएको प्राकृतिक पदार्थ माने पनि सीमित मात्रामा मात्र प्रयोग गर्न सुझाव दिएका छन्। “थोरै मात्रामा प्रयोग गर्दा फाइदा हुन्छ, तर अत्यधिक प्रयोगले असर गर्न सक्छ,” एक आयुर्वेद चिकित्सकले बताए। यसरी हेर्दा स्याफ्रन स्वाद, सुगन्ध र स्वास्थ्यका दृष्टिले उपयोगी मानिए पनि यसको प्रयोगमा सचेतना आवश्यक देखिन्छ।
