नेपालका मध्यपहाडी क्षेत्रमा बाँदरको बढ्दो आक्रमण ग्रामीण किसानका लागि गम्भीर समस्या बन्दै गएको छ। विशेषगरी रीसस र असमिया मकाक जातिका बाँदरहरूले मकै, तरकारी, फलफूललगायतका बाली नष्ट गर्दा किसानको आयआर्जन, खाद्य सुरक्षा र परम्परागत कृषि जीवनशैली नै संकटमा पर्न थालेको छ।
युवा पलायन र बाँझो जमिनले समस्या झन् विकराल
साना तथा विपन्न किसान मौसमी खेतीमै निर्भर छन्। तर, संगठित रूपमा आउने बाँदरको समूहले केही मिनेटमै खेतबारी उजाड बनाइदिँदा किसान निराश र असहाय बनेका छन्। गाउँबाट युवा जनशक्ति बाहिरिनु, खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुँदै जानु र सामुदायिक निगरानी कमजोर हुनुका कारण समस्या थप जटिल बनेको छ।
सामुदायिक पहरा नै पहिलो सुरक्षा उपाय
बाली पाक्ने समयमा गाउँस्तरमा सामुदायिक निगरानी समूह गठन गर्नु प्रभावकारी उपाय हुन सक्छ। बिहान र साँझ बाँदरको आक्रमण बढी हुने भएकाले पालैपालो खेत पहरा दिने, सिटी बजाउने, ढोल पिट्ने वा सामूहिक आवाज निकाल्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
टिन, घण्टी र बाँसका आवाजले बाँदर भगाउन सकिन्छ
खेत वरिपरि पुराना टिनका डब्बा, फलामका भाँडा, घण्टी, बाँसका खड्किला उपकरण वा हावाले चल्ने संरचना राख्दा बाँदर प्रवेश गर्दा अचानक आवाज निस्कन्छ। अप्रत्याशित आवाज र हलचल बाँदरले मन नपराउने भएकाले यस्ता स्थानीय उपायले पनि क्षति घटाउन सक्छन्।
काँडे बार र सुगन्धित बिरुवा दीर्घकालीन विकल्प
खेतबारी वरिपरि काँडेदार बिरुवा, सिसल, अगावे, क्याक्टस वा स्थानीय काँडे झाडीको बाक्लो घेरा प्राकृतिक बार बन्न सक्छ। तुलसी, पुदिना, लेमनग्रास, टिमुर, आर्टेमिसिया जस्ता सुगन्धित तथा औषधीय बिरुवा रोप्दा बाँदरको आकर्षण कम हुन सक्छ। यी बिरुवाबाट किसानले अतिरिक्त आम्दानीसमेत गर्न सक्छन्।
बाली व्यवस्थापनबाट मुख्य उत्पादन जोगाउने उपाय
बाँदरलाई बढी आकर्षित गर्ने मकै, फलफूल र तरकारी घरनजिक वा बढी मानवीय गतिविधि हुने क्षेत्रमा लगाउनु उपयुक्त हुन्छ। खेतको बाहिरी भागमा अदुवा, बेसार, लसुन, अम्रिसो, कोदो वा बाँदरलाई कम आकर्षित गर्ने बाली लगाउँदा प्राकृतिक सुरक्षा तह तयार हुन्छ।
चम्किला सामग्री र पुतली नियमित फेर्नुपर्छ
पुराना सिडी, चम्किला प्लास्टिक, टिनका पाता वा ऐना खेत वरिपरि राख्दा प्रकाशको चमक र हलचलले बाँदरलाई असहज बनाउँछ। पुराना कपडाबाट बनाइएका पुतली वा मानव आकृतिलाई समय–समयमा स्थान परिवर्तन गरेर राख्दा पनि बाँदर केही समयका लागि भ्रमित हुन सक्छन्।
वन, पानी र बाँझो जमिन व्यवस्थापन जरुरी
वनभित्रका पानीका स्रोत सुक्दै गएपछि बाँदर खाना र पानी खोज्दै गाउँ पस्ने क्रम बढ्छ। त्यसैले सामुदायिक वन संरक्षण, मुहान तथा पोखरी पुनर्जीवन र वन क्षेत्रमा स्थानीय फलफूलका रुख रोप्ने कार्यक्रम आवश्यक छ। बाँझो जमिन पुनः उपयोग र सहकारी खेती प्रणालीले पनि समस्या घटाउन सहयोग पुर्याउँछ।
स्थानीय सरकारको सहयोगबिना किसान एक्लै सक्दैनन्
स्थानीय सरकार, कृषि कार्यालय, वन कार्यालय र समुदायबीच समन्वय आवश्यक छ। प्रभावित किसानलाई वैकल्पिक बालीको बीउ, सामुदायिक बारबन्दीमा अनुदान, प्रशिक्षण, बाली क्षतिपूर्ति र कृषि–वन समन्वय कार्यक्रम उपलब्ध गराउनुपर्छ।
समाधान हिंसा होइन, सहअस्तित्व हो
बाँदर पनि नेपालको जैविक विविधताको हिस्सा हुन्। त्यसैले समाधानको उद्देश्य बाँदरको विनाश वा हिंसात्मक नियन्त्रण होइन, मानव र वन्यजन्तुबीच सन्तुलित सहअस्तित्व कायम गर्नु हुनुपर्छ।
अन्ततः मध्यपहाडी गाउँहरूमा देखिएको बाँदर आतंकलाई स्थानीय स्रोत, सामुदायिक एकता, बाली व्यवस्थापन, वन संरक्षण र सीमित सरकारी सहयोगको संयोजनबाट उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ। यसले किसानमा कृषि प्रतिको विश्वास फर्काउने र पहाडी ग्रामीण जीवनलाई सुरक्षित तथा सम्मानजनक बनाउने आधार तयार गर्न सक्छ।
(लेखक परिचय: ब्रिगेडियर जनरल लोक बहादुर थापा मगर (सेवानिवृत्त) नेपाली सेनाका पूर्व अधिकृत तथा दक्षिण एशियाली भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने सुरक्षा विश्लेषक हुनुहुन्छ। इमेल: thapalok53@gmail.com | फोन: +९७७ ९८५१०७३४७७)
