संयुक्त राज्य अमेरिका र चीनबीच बढ्दो प्रतिस्पर्धा एक्काइसौँ शताब्दीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण भूराजनीतिक यथार्थका रूपमा उदाएको छ। यो प्रतिस्पर्धा केवल व्यापार, प्रविधि वा सैन्य शक्तिसम्म सीमित छैन; बरु विश्व नेतृत्व, रणनीतिक प्रभाव, आर्थिक प्रभुत्व, अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था तथा भावी विश्व संरचनासँग जोडिएको गहिरो शक्ति संघर्ष हो। प्रसिद्ध कूटनीतिज्ञ तथा शिक्षाविद् किशाेर(Kishore Mahbubani)ले यस प्रतिस्पर्धालाई हाम्रो समयको निर्णायक शक्ति संघर्षका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
शीतयुद्धको समाप्तिपछि अमेरिका विश्वको एकमात्र महाशक्तिका रूपमा स्थापित भयो। सोभियत संघको विघटनसँगै अमेरिकी राजनीतिक, आर्थिक, सैनिक तथा सांस्कृतिक प्रभाव विश्वभर लगभग निर्विवाद बन्यो। तर पछिल्ला तीन दशकमा चीनले हासिल गरेको तीव्र आर्थिक विकास, औद्योगिक विस्तार, प्राविधिक प्रगति, पूर्वाधार निर्माण तथा विश्वव्यापी लगानी विस्तारले अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनलाई गहिरो रूपमा परिवर्तन गरिदिएको छ। आज चीन विश्व व्यापार, उत्पादन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हरित ऊर्जा तथा रणनीतिक प्रभावका क्षेत्रमा अमेरिकासँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्ने स्तरमा पुगेको छ।
महबुबानीका अनुसार इतिहासले देखाउँछ- कुनै पनि स्थापित महाशक्तिले आफ्नो सर्वोच्च स्थान सहज रूपमा त्याग्दैन। त्यसैले उदाउँदो शक्ति र विद्यमान महाशक्तिबीच प्रतिस्पर्धा हुनु लगभग स्वाभाविक प्रक्रिया हो। अमेरिकाले चीनलाई आफ्नो मुख्य रणनीतिक चुनौतीका रूपमा हेर्न थालेको छ भने चीनले पनि विश्व व्यवस्थामा अझ ठूलो भूमिका खोजिरहेको छ। परिणामस्वरूप व्यापार युद्ध, सेमिकन्डक्टर प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, साइबर सुरक्षा, सैन्य गठबन्धन, दक्षिण चीन सागर तथा ताइवानजस्ता विषयहरूमा तनाव निरन्तर बढिरहेको छ।
यद्यपि महबुबानीको तर्क अनुसार चीनको उदयलाई पूर्ण रूपमा रोक्ने प्रयास न त यथार्थपरक छ, न त दीर्घकालीन रूपमा बुद्धिमानीपूर्ण। चीनको विकास त्यहाँका जनताको समृद्धि र जीवनस्तर उकास्ने आकांक्षासँग जोडिएको छ। करोडौँ चिनियाँ नागरिक गरिबीबाट बाहिर निस्किएका छन्, जुन आधुनिक इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो आर्थिक रूपान्तरणमध्ये एक मानिन्छ। त्यसैले चीनको उदय केवल राज्यशक्ति विस्तारको कथा होइन; यो व्यापक सामाजिक तथा आर्थिक परिवर्तनको परिणाम पनि हो।
तर यही प्रतिस्पर्धाले विश्व व्यवस्थामा अस्थिरता र विभाजनको सम्भावना पनि बढाएको छ। विश्व क्रमशः प्रतिस्पर्धी शक्ति समूहहरूतर्फ ध्रुवीकृत भइरहेको देखिन्छ। आर्थिक प्रतिबन्ध, प्रविधिमाथिको नियन्त्रण, आपूर्ति शृंखलाको पुनर्संरचना तथा रणनीतिक ध्रुवीकरणले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र विश्व अर्थतन्त्रलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। विशेषगरी विकासशील राष्ट्रहरू यस प्रतिस्पर्धाबाट प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भइरहेका छन्।
दक्षिण एसियामा बढ्दो रणनीतिक दबाब
दक्षिण एसियाका लागि यो प्रतिस्पर्धा झन् संवेदनशील विषय बनेको छ। भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, श्रीलंका तथा नेपालजस्ता राष्ट्रहरू चीन र अमेरिकाबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाबाट क्रमशः बढी प्रभावित भइरहेका छन्। चीनले ‘बेल्ट एण्ड रोड इनिसियटिभ’ मार्फत पूर्वाधार, व्यापार तथा लगानी विस्तार गरिरहेको छ भने अमेरिकाले ‘इन्डो–प्यासिफिक रणनीति’, सुरक्षा साझेदारी तथा आर्थिक सहकार्यका माध्यमबाट आफ्नो प्रभाव कायम राख्न खोजिरहेको छ।
दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरू अहिले कठिन सन्तुलनको अवस्थामा छन्। एकातर्फ चीनको लगानी, पूर्वाधार विकास तथा आर्थिक अवसर आवश्यक छन् भने अर्कोतर्फ अमेरिकी बजार, प्रविधि, शिक्षा, सहायता तथा सुरक्षा सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। त्यसैले अधिकांश दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूले कुनै एक शक्ति केन्द्रसँग पूर्ण रूपमा आबद्ध हुनुभन्दा सन्तुलित, बहुआयामिक र व्यावहारिक विदेश नीति अपनाउने प्रयास गरिरहेका छन्।
नेपालको चुनौती र अवसर
नेपालका लागि यो परिस्थिति अझ संवेदनशील र जटिल छ। नेपाल भौगोलिक रूपमा चीन र भारतबीच अवस्थित छ। साथै अमेरिका लगायत अन्य अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँग पनि नेपालले महत्वपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्नुपर्ने आवश्यकता छ। यही विशिष्ट भूराजनीतिक अवस्थाले नेपाललाई अवसर र चुनौती दुवै प्रदान गरेको छ।
चीन–अमेरिका प्रतिस्पर्धाबाट नेपालले आर्थिक तथा विकासात्मक अवसर प्राप्त गर्न सक्छ। पूर्वाधार निर्माण, ऊर्जा विकास, पर्यटन, शिक्षा, डिजिटल प्रविधि तथा लगानीका क्षेत्रमा नेपालले विभिन्न शक्तिहरूसँग सहकार्य गर्न सक्छ। चीनको पूर्वाधार सहयोग, अमेरिकाको विकास सहायता तथा भारतसँगको ऐतिहासिक आर्थिक सम्बन्ध नेपालका लागि उपयोगी बन्न सक्छन्।
तर जोखिमहरू पनि कम छैनन्। यदि नेपाल कुनै एक शक्ति केन्द्रतर्फ अत्यधिक झुकाव भएको देखियो भने अर्को पक्षसँग अविश्वास उत्पन्न हुन सक्छ। बाह्य शक्ति प्रतिस्पर्धाले नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा प्रभाव पार्ने जोखिम पनि रहन्छ, जसले राजनीतिक ध्रुवीकरण, नीति अस्थिरता तथा राष्ट्रिय निर्णय प्रक्रियामाथि दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। केही विकासशील राष्ट्रहरूले वैदेशिक ऋण, रणनीतिक निर्भरता तथा बाह्य प्रभावका कारण गम्भीर कठिनाइ भोगेका उदाहरणहरू नेपालका लागि महत्वपूर्ण चेतावनी हुन्।
नेपालको भावी मार्ग
यस बदलिँदो विश्व परिस्थितिमा नेपालले परिपक्व, सन्तुलित तथा दूरदर्शी विदेश नीति अपनाउन आवश्यक छ। पहिलो, नेपालको कूटनीति राष्ट्रिय हितमा आधारित हुनुपर्छ। कुनै पनि बाह्य शक्ति वा वैचारिक प्रभावभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय सार्वभौमिकता, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता तथा राष्ट्रिय सम्मानलाई सर्वोच्च प्राथमिकता दिनुपर्छ।
दोस्रो, नेपालले असंलग्न परराष्ट्र नीतिलाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनर्परिभाषित गर्दै अझ सुदृढ बनाउनुपर्छ। “सबैसँग मित्रता, कसैसँग शत्रुता होइन” भन्ने सिद्धान्त आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। चीन, अमेरिका, भारत, जापान, युरोपेली संघ लगायत सबै साझेदारहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्नु नेपालको दीर्घकालीन हितमा हुनेछ।
तेस्रो, आर्थिक आत्मनिर्भरता अत्यन्त आवश्यक छ। कमजोर अर्थतन्त्र भएका राष्ट्रहरू बाह्य दबाबप्रति बढी संवेदनशील हुन्छन्। त्यसैले कृषि आधुनिकीकरण, जलविद्युत् विकास, पर्यटन विस्तार, औद्योगिकीकरण, सूचना प्रविधि तथा गुणस्तरीय शिक्षामा दीर्घकालीन राष्ट्रिय रणनीति आवश्यक छ। बलियो घरेलु अर्थतन्त्रले मात्र नेपाललाई वास्तविक रणनीतिक स्वतन्त्रता दिन सक्छ।
चौथो, नेपालले दक्ष कूटनीतिक जनशक्ति र संस्थागत क्षमता विकास गर्नुपर्छ। बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय कानून, आर्थिक कूटनीति, साइबर सुरक्षा, व्यापार वार्ता तथा रणनीतिक अध्ययनमा दक्षता अत्यन्त आवश्यक भइसकेको छ। सिंगापुरजस्ता साना राष्ट्रहरूले सुशासन, रणनीतिक बुद्धिमत्ता तथा दीर्घकालीन सोचमार्फत विश्वमा सम्मानित स्थान बनाएका छन्। नेपालले पनि त्यस्ता सफल अनुभवबाट महत्वपूर्ण शिक्षा लिन सक्छ।
पाँचौँ, राष्ट्रिय एकता र राजनीतिक स्थिरता अपरिहार्य छन्। आन्तरिक रूपमा विभाजित राष्ट्र बाह्य प्रभावप्रति बढी कमजोर हुन्छ। त्यसैले राजनीतिक दलहरूले अल्पकालीन सत्ता संघर्षभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित, स्थायित्व र समृद्धिलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।
निष्कर्ष
अन्ततः चीन र अमेरिकाबीचको प्रतिस्पर्धा केवल दुई महाशक्तिबीचको संघर्ष मात्र होइन; यो विश्व व्यवस्थाको पुनर्संरचना पनि हो। दक्षिण एसिया र विशेषगरी नेपालका लागि यो परिस्थिति चुनौतीसँगै अवसर पनि हो। बुद्धिमानीपूर्ण कूटनीति, आर्थिक आत्मनिर्भरता, सन्तुलित विदेश नीति, संस्थागत सुदृढीकरण तथा राष्ट्रिय एकतामार्फत नेपालले बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा आफ्नो सम्मानजनक स्थान सुरक्षित गर्न सक्छ।
विश्व तीव्र परिवर्तन र अनिश्चितताको युगमा प्रवेश गरिरहेको छ। यस्तो समयमा नेपालले भावनात्मक प्रतिक्रियाभन्दा परिपक्व रणनीतिक सोच अपनाउन आवश्यक छ। यदि नेपालले राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर दूरदर्शी नीति अवलम्बन गर्न सक्छ भने महाशक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धा नेपालको कमजोरी होइन, बरु विकास, स्थायित्व, समृद्धि तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण अवसर बन्न सक्छ।
(लेखक परिचय: ब्रिगेडियर जनरल लोक बहादुर थापा मगर (सेवानिवृत्त) नेपाली सेनाका पूर्व अधिकृत तथा दक्षिण एशियाली भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने सुरक्षा विश्लेषक हुनुहुन्छ। इमेल: thapalok53@gmail.com | फोन: +९७७ ९८५१०७३४७७;)
