“आफ्ना विचारलाई हेर, किनकि ती शब्द बन्छन्; आफ्ना शब्दलाई हेर, किनकि ती कर्म बन्छन्; आफ्ना कर्मलाई हेर, किनकि ती व्यवहार बन्छन्; आफ्ना व्यवहारलाई हेर, किनकि ती बानी बन्छन्; आफ्ना बानीलाई हेर, किनकि ती चरित्र बन्छन्; र आफ्ना चरित्रलाई हेर, किनकि त्यही तिम्रो भाग्य बन्छ।”
यो उक्ति मानव जीवन निर्माणको गहिरो सत्यलाई सरल तर प्रभावशाली ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ। हाम्रो जीवन अचानक बन्ने कुरा होइन; यो हाम्रा विचार, बोली, कर्म, व्यवहार र बानीहरूको निरन्तर परिणाम हो। भित्र पलाएको सानो विचार नै विस्तारै बाहिरी जीवनको दिशा निर्धारण गर्ने शक्तिमा रूपान्तरण हुन्छ।
यस शृङ्खलाको पहिलो आधार विचार हो। विचार मौन हुन्छ, तर यसको प्रभाव अत्यन्त गहिरो हुन्छ। “म सक्दिनँ” भन्ने सोच बारम्बार मनमा राख्ने व्यक्ति अवसरदेखि पछि हट्छ, तर “म प्रयास गरे सुधार गर्न सक्छु” भन्ने सोचले आत्मविश्वास, साहस र दृढता जन्माउँछ। त्यसैले विचार जीवनको बीउ हो; जस्तो बीउ रोपिन्छ, त्यस्तै फल प्राप्त हुन्छ।
विचारबाट शब्द जन्मिन्छन्। मानिसले जे धेरै सोच्दछ, अन्ततः त्यही बोल्छ। नकारात्मक सोच भएको मानिसको बोली कठोर, आलोचनात्मक र निराशाजनक हुन सक्छ। तर करुणा, सद्भाव र सकारात्मकता भएको व्यक्तिका शब्दहरू प्रेरणादायी हुन्छन्। शिक्षकले “तिमी गर्न सक्छौ” भन्दा विद्यार्थीमा आत्मविश्वास बढ्छ। यसरी शब्दहरू विचारको देखिने रूप हुन्।
शब्दहरूले कर्मलाई दिशा दिन्छन्। सकारात्मक र दृढ शब्दले मानिसलाई साहसी कार्यतर्फ अघि बढाउँछ। अभिभावकको उत्साहजनक बोलीले सन्तानमा आत्मबल बढाउँछ। नेतृत्वकर्ताको स्पष्ट अभिव्यक्तिले समूहलाई प्रभावकारी कार्यतर्फ लैजान्छ। त्यसैले शब्द विचार र कर्मबीचको पुल हुन्।
कर्म दोहोरिँदै जाँदा व्यवहार बन्छ। एकपटक गरेको कामले मानिसको पहिचान बनाउँदैन, तर बारम्बार दोहोरिने कर्मले उसको व्यवहार निर्माण गर्छ। साना कुरामा पनि इमानदारी देखाउने व्यक्ति क्रमशः विश्वासयोग्य बन्छ। समयपालन, जिम्मेवारी र अनुशासनले सकारात्मक व्यवहार विकास गर्छ।
व्यवहार लामो समयसम्म दोहोरिँदा बानी बन्छ। बानी हाम्रो दैनिक जीवनलाई स्वचालित रूपमा चलाउने शक्ति हो। नियमित अध्ययन गर्ने विद्यार्थीमा अनुशासनको बानी बस्छ, तर सधैँ ढिलासुस्ती गर्ने व्यक्तिमा आलस्य र विलम्बको बानी विकसित हुन्छ। बानी सानो देखिए पनि त्यसको प्रभाव जीवनभर रहन सक्छ।
बानीहरूको निरन्तर अभ्यासबाट चरित्र निर्माण हुन्छ। चरित्र भनेको मानिसको नैतिकता, इमानदारी, परिश्रम, जिम्मेवारी र आचरणको समग्र स्वरूप हो। राम्रो बानी भएको मानिस सम्मानित, विश्वसनीय र प्रेरणादायी बन्छ। तर गलत बानीले चरित्र कमजोर बनाउँछ। चरित्र एकैदिन बन्ने कुरा होइन; यो दीर्घकालीन अभ्यासको परिणाम हो।
अन्ततः चरित्रले नै भाग्य निर्माण गर्छ। यहाँ भाग्य भन्नाले पूर्वनिर्धारित नियति होइन, बरु आफ्नै सोच, निर्णय र आचरणबाट बनेको जीवनको दिशा हो। बलियो चरित्र भएको मानिसले विश्वास जित्छ, अवसर पाउँछ र स्थायी सफलता हासिल गर्छ। कमजोर चरित्रले भने अवसर गुमाउँछ र जीवनलाई अस्थिर बनाउँछ।
यसैले यो उक्ति आत्मचेतना र जिम्मेवारीको शक्तिशाली सन्देश हो। भाग्य बदल्न चाहने व्यक्तिले सबैभन्दा पहिले आफ्ना विचारलाई सुधार्नुपर्छ। सकारात्मक विचार, शिष्ट बोली, असल कर्म, अनुशासित व्यवहार र राम्रो बानीले बलियो चरित्र निर्माण गर्छ; र बलियो चरित्रले नै सफल, सम्मानित र अर्थपूर्ण जीवनको मार्ग खोल्छ।
(लेखक परिचय: ब्रिगेडियर जनरल लोक बहादुर थापा मगर (सेवानिवृत्त) नेपाली सेनाका पूर्व अधिकृत तथा दक्षिण एशियाली भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने सुरक्षा विश्लेषक हुनुहुन्छ। इमेल: thapalok53@gmail.com | फोन: +९७७ ९८५१०७३४७७)
