पूर्वाधार विकास कुनै पनि राष्ट्रको आर्थिक समृद्धि, सामाजिक एकीकरण र राष्ट्रिय सुरक्षा सुदृढीकरणको आधार हो। त्यसमा पनि सडक सञ्जालको भूमिका विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पहाडी, हिमाली र भौगोलिक रूपमा संवेदनशील नेपालका लागि रणनीतिक राजमार्ग निर्माण केवल यातायात सुविधा विस्तार गर्ने विषय मात्र होइन; यो राष्ट्रिय एकता, सुरक्षा व्यवस्थापन, व्यापार विस्तार, पर्यटन प्रवर्द्धन र क्षेत्रीय सन्तुलनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।
राष्ट्रिय रणनीतिसँग जोडिएको राजमार्ग
एशियन हाइवे स्ट्यान्डर्डअनुसार निर्माण भइरहेका रणनीतिक सडक परियोजनाहरू नेपालका लागि ऐतिहासिक तथा दीर्घकालीन महत्वका छन्। यस्ता परियोजनामा नेपाली सेनाको व्यवस्थापन तथा समन्वयात्मक भूमिका, स्वदेशी तथा विदेशी निर्माण व्यवसायीहरूको सहभागिता र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले विशेष अर्थ राख्छ। कठिन भू–भाग, जोखिमपूर्ण वातावरण र संवेदनशील क्षेत्रमा काम गर्ने क्षमताका कारण सेनाको भूमिका प्रभावकारी देखिन्छ।
विश्व अनुभव : सेनाको विकासात्मक भूमिका
विश्वका धेरै देशहरूले सशस्त्र सेनालाई सुरक्षा निकायका रूपमा मात्र नभई विकासका साझेदारका रूपमा पनि उपयोग गरेका छन्। भारतको Border Roads Organisation ले हिमाली तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा सडक, पुल र सुरुङ निर्माण गर्दै रणनीतिक तथा आर्थिक सम्पर्क विस्तार गरेको छ। चीनको People’s Liberation Army Engineering Corps ले तिब्बत र सिन्जियाङजस्ता कठिन क्षेत्रमा सडक, रेलमार्ग र विमानस्थल निर्माणमा योगदान दिएको छ। पाकिस्तानको National Logistics Cell ले सडक, ढुवानी र पूर्वाधार विकासमा सक्रिय भूमिका खेलेको छ। जापानको Self-Defense Forces ले विपद्पछिको पुनर्निर्माणमा उल्लेखनीय सहयोग पुर्याएको छ भने दक्षिण कोरियामा युद्धपछिको पुनर्निर्माण र औद्योगिक पूर्वाधार विकासमा सैन्य–सरकारी समन्वय महत्वपूर्ण आधार बनेको थियो।
नेपाली सेनाको योगदान : कठिन भू-भागमा भरोसायोग्य शक्ति
नेपालमा पनि नेपाली सेनाले दुर्गम, संवेदनशील र रणनीतिक क्षेत्रमा सडक निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ। काठमाडौं–तराई फास्ट ट्र्याक, कर्णाली करिडोर, कालीगण्डकी करिडोर तथा उत्तर–दक्षिण जोड्ने सडकहरूले देशको आन्तरिक एकीकरण, व्यापार विस्तार र सुरक्षा सुदृढीकरणमा सहयोग गरेका छन्। यी परियोजनाले दुर्गम क्षेत्रलाई राष्ट्रिय मूलधारसँग जोड्दै सामाजिक तथा आर्थिक रूपान्तरणको सम्भावना बढाएका छन्।
स्वदेशी-विदेशी सहकार्य : अनुभव र प्रविधिको संगम
रणनीतिक राजमार्ग निर्माणमा स्वदेशी र विदेशी निर्माण कम्पनीहरूको संयुक्त सहभागिता अझ महत्त्वपूर्ण छ। विदेशी कम्पनीहरूले आधुनिक मेसिनरी, उन्नत इन्जिनियरिङ प्रविधि, अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर मापदण्ड र परियोजना व्यवस्थापन प्रणाली भित्र्याउँछन्। स्वदेशी कम्पनीहरूले भने स्थानीय भूगोल, श्रमशक्ति, सामाजिक संरचना र व्यवहारिक चुनौतीबारे गहिरो ज्ञान उपलब्ध गराउँछन्। यस प्रकारको सहकार्यले नेपाललाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर निर्माण उद्योगतर्फ अघि बढाउन सक्छ।
आधुनिक प्रविधि : सुरक्षित र दिगो निर्माणको आधार
नेपालको भौगोलिक बनावट जटिल भएकाले परम्परागत निर्माण विधि मात्र पर्याप्त हुँदैन। पहिरो, भूकम्पीय जोखिम, कमजोर भू–संरचना र तीव्र ढलानका कारण आधुनिक प्रविधि अनिवार्य भएको छ। रक बोल्टिङ, सोल नाइलिङ, स्लोप स्टेबलाइजेसन, टनेल बोरिङ मेसिन, कन्ट्रोल्ड ब्लास्टिङ, GIS प्रणाली, स्याटेलाइट म्यापिङ, जियो–टेक्सटाइल सामग्री र डिजिटल परियोजना व्यवस्थापन प्रणालीजस्ता प्रविधि नेपालका सडक परियोजनाका लागि आवश्यक छन्। स्विट्जरल्याण्ड र जापानले कठिन पहाडी क्षेत्रमा यस्तै प्रविधिमार्फत सुरक्षित, दिगो र गुणस्तरीय पूर्वाधार निर्माणको उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन्।
प्रविधि हस्तान्तरण : आत्मनिर्भरताको बाटो
विदेशी कम्पनीहरूसँगको सहकार्यको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि प्रविधि हस्तान्तरण हो। यसले नेपाली इन्जिनियर, प्राविधिक र निर्माण व्यवसायीलाई आधुनिक निर्माण प्रणाली, गुणस्तर नियन्त्रण, जोखिम व्यवस्थापन र परियोजना सञ्चालन सिक्ने अवसर दिन्छ। दक्षिण कोरियाको अनुभवले देखाएझैँ योजनाबद्ध प्रविधि हस्तान्तरणले घरेलु निर्माण उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ। नेपालले पनि यसलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउन सके भविष्यमा ठूला परियोजनामा बाह्य निर्भरता घटाउन सकिन्छ।
चुनौतीका पहाड : समाधानको आवश्यकता
यद्यपि रणनीतिक सडक निर्माणमा चुनौतीहरू पनि छन्। भौगोलिक कठिनाइ, पहिरो, कमजोर भू–संरचना, आर्थिक सीमितता, प्राविधिक जनशक्ति अभाव, अन्तरनिकाय समन्वयको कमजोरी र वातावरणीय प्रभाव प्रमुख समस्या हुन्। वन विनाश, भू–क्षय र पारिस्थितिक असन्तुलनले दीर्घकालीन जोखिम निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले वातावरणीय अध्ययन, जोखिम न्यूनीकरण, स्थानीय समुदायको सहभागिता र पारदर्शी व्यवस्थापन अनिवार्य छन्।
अवसरका ढोका : समृद्धितर्फको यात्रा
यी चुनौतीका बाबजुद रणनीतिक सडकहरूले नेपालका लागि ठूलो अवसर सिर्जना गर्छन्। रोजगारी, सीप विकास, बजार पहुँच, पर्यटन विस्तार, सीमा व्यवस्थापन, सुरक्षा निकायको शीघ्र परिचालन र राष्ट्रिय एकीकरण यसका प्रमुख लाभ हुन्। भियतनाम, एस्टोनिया र रुवाण्डाका अनुभवले सीमित स्रोत भए पनि सही नीति, सुशासन, प्रविधि र संस्थागत समन्वयमार्फत ठूला उपलब्धि हासिल गर्न सकिने देखाउँछन्।
निष्कर्ष : सडकबाट समृद्धि र राष्ट्रिय एकता
अन्ततः एशियन हाइवे स्ट्यान्डर्डअनुसार निर्माण भइरहेका रणनीतिक राजमार्गहरू नेपालका लागि केवल सडक परियोजना होइनन्; ती राष्ट्रिय विकास, सुरक्षा, समृद्धि र एकताको आधारस्तम्भ हुन्। नेपाली सेनाको अनुशासित भूमिका, स्वदेशी-विदेशी निर्माण व्यवसायीहरूको सहकार्य, आधुनिक प्रविधिको प्रयोग र प्रभावकारी प्रविधि हस्तान्तरणले यी परियोजनालाई सफल बनाउन सक्छ। दीर्घकालीन दृष्टिकोण, पारदर्शिता र वातावरणीय संवेदनशीलता अपनाइए नेपालले आफ्नो रणनीतिक सडक सञ्जाललाई दिगो विकास र राष्ट्रिय आत्मनिर्भरताको बलियो आधारमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
(लेखक परिचय: ब्रिगेडियर जनरल लोक बहादुर थापा मगर (सेवानिवृत्त) नेपाली सेनाका पूर्व अधिकृत तथा दक्षिण एशियाली भू–राजनीति र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका विषयमा अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने सुरक्षा विश्लेषक हुनुहुन्छ। इमेल: thapalok53@gmail.com | फोन: +९७७ ९८५१०७३४७७;)
